Ümidsizlik Balı - Çatdırılma Şirkətlərinin Pərdəarxası Alqoritmlə sürücü istismarı
Sürücü İnsan Deyil Resursdu - DoorDash, Uber və s. alqoritmlə İstismar İddiaları
Yemək çatdırılma şirkətlərinin sürücüləri istismar etməsi və qurduqları alqoritmlərin sürücüləri insan kimi deyil, “mülk” (human assets) kimi qiymətləndirməsi, eləcə də onları “Ümidsizlik Balı” (Desperation Score) əsasında kateqoriyalara (çətin vəziyyətdə olan sürücü, pula ehtiyacı olan sürücü, çıxış yolu olmayan sürücü və s.) bölməsi ilə bağlı iddialar DoorDash, Uber, Bolt kimi taksi və çatdırılma şirkətləri üçün ciddi başağrısına çevrilib. Artıq DoorDash-ın CEO-su bu iddialarla bağlı rəsmi təkzib versə də, yüzlərlə sürücü bu iddiaların doğru olduğuna inandıqlarını və sistemin həqiqətən də sürücülərə qarşı amansız davrandığını bildirir.
Məsələ çatdırılma şirkətlərindən birində işləyən və öz sözlərinə görə bu ədalətsizliyi vicdanının qəbul etmədiyi üçün istefa verən bir developerin (proqramçının) Reddit platformasında paylaşdığı postla başlayıb. Keçən ilin sonlarında yayımlanan bu post (postun şəklini sonda tərcüməsi ilə birlikdə əlavə edəcəyəm) qısa zamanda internetdə məşhurlaşdı. Əvvəlcə söhbətin Uber və ya DoorDash-dan getdiyi ehtimal edilsə də, sonradan bütün çatdırılma şirkətlərinin oxşar alqoritmlərlə işlədiyi iddiası gündəmə gəldi.
Developer iddia edirdi ki, qurduqları alqoritm sürücüləri “Ümidsizlik Balı” (Desperation Score) üzrə kateqoriyalara bölür və onların vəziyyətini bu bala əsasən qiymətləndirir. Məsələn, əgər bir sürücü davamlı olaraq ən ucuz sifarişləri (3–5 dollar arası) qəbul edirsə, sistem onu “pula çox ehtiyacı olan, çarəsiz sürücü” kimi qeyd edir və onun ucuz sifarişlərlə də işləməyə davam edəcəyini qəbul edərək bahalı sifarişləri ona yönləndirmir. Nəticədə bahalı sifarişlər yalnız sifarişlərin çox olduğu dövrlərdə (bayramlarda, böyük tədbirlər zamanı) bahalı sifarişləri qəbul edən sürücülərin çatışmazlığı yarandıqda, alqoritm məcbur qalıb bu sifarişləri “əlacsız sürücü” kateqoriyasındakı sürücülərə yönləndirir.
Proqramçının paylaşdığı digər mühüm iddia isə “tips”, yəni “bəxşişlər” ilə bağlıdır. O bildirir ki, elə bir alqoritm qurulub ki, müştəri sifarişdən razı qalıb sürücüyə yüksək bəxşiş verdikdə, sistem bu bəxşişin böyük hissəsini sürücüyə ötürmür. Hətta bəzi hallarda müştəri 10 dollar bəxşiş versə belə, alqoritm sürücünün hesabına cəmi 2 dollar köçürür və sürücü müştərinin sadəcə 2 dollar bəxşiş verdiyini düşünür.
Bu sistemin insanların çarəsizliyindən istifadə edərək onları alqoritm vasitəsilə bilərəkdən istismar etməsi ciddi və aqressiv narazılığa səbəb olub. Vəziyyət o həddə çatıb ki, çoxsaylı izləyicisi olan bir sosial şəbəkə istifadəçisinin bu xəbəri paylaşaraq söyüşlü bir post yazmasına (“‘Holy f—king s—t’ demək tam yerinə düşür!”) DoorDash-ın CEO-su Tony Xu şəxsən cavab yazaraq reaksiya verməli olub. Bundan sonra, 2026-cı il yanvarın 6-da, CEO rəsmi şəkildə iddia edilən şirkətin DoorDash olmadığını bildirib və əlavə edib:
“Burada təsvir olunanlar dəhşətlidir və əgər doğrudursa, bu şəkildə fəaliyyət göstərən hər kəs utanmalıdır.”
Bu açıqlama ilə Xu dolayısı ilə belə sistemlərin digər şirkətlərdə Uber, Bolt, Lyft və digər rəqiblərdə mövcud ola biləcəyinə işarə edib.
Məsələ artıq o qədər böyüyüb ki, ABŞ-da Uber, Lyft və DoorDash sürücüləri kütləvi şəkildə şirkətlərin onlara insan kimi yanaşmadığını, sistemin (alqoritmin) isə getdikcə daha “vicdansız” davrandığını iddia edirlər. Bu narazılıq fonunda əvvəllər ucuz sifarişləri qəbul edən bir çox sürücü artıq bu cür sifarişləri götürmədiklərini sosial şəbəkələrdə açıq şəkildə yazır. Maraqlı məqam isə odur ki, nəticədə yaxın məsafəli və normalda ucuz olmalı olan sifarişlər belə qəbul edilmir və bu da yaxın restoranlardan sifariş verən müştərilərin sifarişlərinin gec çatdırılması ilə bağlı şikayətlərinin artmasına səbəb olub.
Görünən odur ki, çatdırılma şirkətlərinin alqoritmlərinin ifşası onlara doğrudan da ciddi problemlər yaradıb.
Devoloperin paylaşımı :
Təxmini təcümə:
“Mən iri bir yemək çatdırılma tətbiqində developer olmuşam. ‘Prioritet ödəniş’ və ‘Sürücü üçün fayda ödənişi’nin 100%-i şirkətə gedir. Sürücü bundan $0 alır.” (etiraf)
Bu yazını kitabxananın Wi-Fi şəbəkəsindən, “burner” (müvəqqəti) noutbukdan paylaşıram, çünki texniki olaraq çox ciddi NDA (“Non-Disclosure Agreement” deməkdir, yəni Məxfilik Müqaviləsi.) altındayam. Artıq vecimə deyil. İki həftə əvvəl istefa verdim və ümid edirəm ki, bu paylaşım məni 8 ay boyunca üzərində işlədiyim sistemi ifşa edəcək - sadəcə kodun production-a necə ötürüldüyünü izləyirdim. Bu maşını qurmağa kömək etdiyimi bilə-bilə gecələr yata bilmirəm.
Siz həmişə alqoritmlərin sizə qarşı qəsdən qurulduğunu düşünürsünüz, amma reallıq konspirasiya nəzəriyyələrindən daha da depressivdir. Mən backend mühəndisiyəm. Hər həftə Product Manager-lərlə (PM) planlama iclaslarında sürücülərdən daha 0.4% marja sıxmaq (qopartmaq) barədə müzakirələr gedirdi. (Bəli, bunu sistemdə sürücülər üçün istifadə olunan sahənin adı ilə – “human assets” -resurs – adlandırırlar.) Onlar bu insanlardan video oyundakı resurs node-ları kimi danışırlar, kirayəni ödəməyə çalışan real insanlar kimi yox.
Əvvəlcə “Prioritet çatdırılma”. Bu, tam bir fırıldaqdır. Bizə bunu “psixoloji dəyər əlavə edən funksiya” kimi təqdim etdilər. Başlıqda dediyim kimi, $2.99 ödəyəndə bu sadəcə sifarişin JSON strukturunda bir boolean flag dəyişir, amma dispatch loji̇kası bunu tamamilə ignor edir. Heç bir sürətləndirmə yoxdur.
Keçən il A/B test etdik: prioritet sifarişləri sürətləndirmədik, əksinə adi sifarişləri qəsdən 5–10 dəqiqə gecikdirdik ki, prioritet sifarişlər müqayisədə daha sürətli “hiss olunsun”. Menecment nəticələri çox bəyəndi. Standart xidməti daha da pisləşdirib, premium-u “daha yaxşı” göstərməklə milyonlarla dollar təmiz mənfəət qazandıq.
Amma məni həqiqətən iyrəndirən və istefa verməyimin əsas səbəbi “Desperation Score” (Ümidsizlik Balı) oldu. Sürücülər üçün gizli bir metrik (ölçü) var - kimin nə qədər pula ehtiyacı olduğunu ölçür və qəbul davranışına görə hesablanır.
Əgər bir sürücü hər axşam saat 22:00-da sistemə daxil olub tərəddüd etmədən bütün $3-lıq zibilləri qəbul edirsə, alqoritm onu “High Desperation” (Yüksək ümidsizlik) kimi işarələyir. Bu etiket vurulduqdan sonra sistem qəsdən ona yüksək ödənişli sifarişləri göstərmir. Məntiq belədir: “Bu adam $6 üçün də işləyəcək qədər ümidsizdirsə, niyə $15 verək?” Yaxşı sifarişləri “casual” (rahat) sürücülər üçün saxlayırıq, bunlara isə sadəcə toz (hava mənasında) yediririk.
Sonra “Benefit Fee” var. Yəqin son əmək qanunlarından sonra hesabda görünən $1.50 “Regulatory Response Fee” və ya “Driver Benefits Fee”ni görmüsünüz. Mətn elə yazılıb ki, guya sürücüyə kömək etdiyinizi düşünəsiniz.
Reallıqda isə bu pul birbaşa korporativ lobbi fonduna gedir – sürücülərin həmkarlar ittifaqı yaratmasının (birləşməsinin) qarşısını almaq üçün. “Policy Defense” adlı daxili xərc mərkəzimiz var və bu ödənişlər birbaşa ora axır.
Baxşişlərə gəldikdə isə bu, demək olar ki, “Tip Theft 2.0”dur.(Oğurluq ) . Artıq açıq-aşkar oğurluq etmirik, çünki buna görə məhkəməyə verilmişdik. Bunun əvəzinə proqnozlaşdırıcı modellərdən istifadə edib əsas ödənişi dinamik şəkildə aşağı salırıq.
Əgər alqoritm sizin $10 bahşiş verəcəyinizi proqnozlaşdırırsa, sürücüyə cəmi $2 baza ödənişi təklif edir. Nəticə budur ki, sizin səxavətiniz sürücünü mükafatlandırmır, şirkəti subsidiyalaşdırır. Siz onların maaşını ödəyirsiniz ki, şirkət ödəməsin.
Linklər :
https://www.yahoo.com/news/articles/doordash-ceo-responds-reddit-post-174539990.html
https://www.the-independent.com/news/world/americas/doordash-reddit-post-desperation-score-b2895673.html