Leopold Aschenbrenner (Aşenbrenner ) Almaniyada doğulub və çox erkən yaşdan akademik mühitdə diqqət çəkib.

Əsil hekayə 2021-ci ildə, Leopoldun cəmi 19 yaşında Columbia University-ni birinciliklə (Valedictorian) bitirməsi ilə başlayır. Universitetdə oxuduğu dövrdə iqtisadiyyat və statistika üzrə ixtisaslaşmış, həmçinin AI ilə əlaqəli tədqiqatlarda iştirak etmişdi. Economics və Math-Statistics üzrə nadir istedada malik olan bu gənc, karyerasını rəqəmlər üzərində deyil, bəşəriyyətin ən böyük texnoloji sıçrayışı olan Artificial Intelligence (AI) üzərində qurmağa qərar verir. O, Sam Altman-ın rəhbərlik etdiyi OpenAI-ın "Superalignment" komandasına qoşulur. Bu komandanın məqsədi çox iddialı idi. Komanda insandan daha ağıllı süni intellekt sistemlərini təhlükəsiz idarə edilməsi üzərində çalışırdı. Başqa sözlə, bu tədqiqatçılar gələcəkdə ortaya çıxa biləcək superintellektual AI sistemlərinin nəzarətdən çıxmaması üçün texnologiyalar üzərində işləyirdilər.

Lakin OpenAI-də onun fəaliyyəti uzun sürmədi. 2024-cü ilin aprel ayı Aschenbrenner üçün dönüş nöqtəsi oldu. O, OpenAI-dan qovuldu. Rəsmi səbəb kimi “leaking confidential information” (məxfi məlumatların sızdırılması) göstərilsə də, pərdəarxası məqamlar daha dərindir. Leopoldun iddiasına görə, o, şirkət daxilində AI safety (təhlükəsizlik) boşluqları və dövlət təhlükəsizliyi riskləri barədə şuraya xəbərdarlıq məktubu yazmışdı. Bu hadisədən bir ay sonra isə OpenAI-nin Superalignment komandası tamamilə ləğv edildi və komandanın bir neçə əsas üzvü şirkətdən ayrıldı.

Lakin olanlar onu sarsıtmaq əvəzinə, ona yeni bir yol açdı. İşdən çıxarıldıqdan qısa müddət sonra o, “Situational Awareness - The Decade Ahead”(Situasiyadan Xəbərdar Olma) adlı 165 səhifəlik məqalə yayımladı. Qısa zamanda viral olan bu məqalə sadəcə bir yazı deyil, gələcəyin iqtisadi yol xəritəsi idi. Məqalənin 165 səhifə olmasına baxmayaraq 1 ay içində minlərlə insan onu oxudu.

Aşenbrenner bu məqalədə iddia edirdi ki, 2027-ci ilə qədər Süni İntellekt insan zəkasına bərabər səviyyəyə (AGI) çatacaq və bu, dünyada görünməmiş bir enerji və hesablama gücü aclığı yaradacaq. Bu sənəd , AI sistemlərinin öz AI tədqiqatını avtomatlaşdıra biləcəyi və bunun texnoloji inkişafı sürətləndirərək “runaway superintelligence” (Nəzarətdən çıxacaq qədər sürətlə inkişaf edən superintellekt) yaradacağı haqqında çox iddialı proqnozlar verirdi.

Məqalə Silikon Vadisində və texnologiya mediasında böyük rezonans doğurdu. Bəzi ekspertlər onu “AI dövrünün peyğəmbəri” kimi qiymətləndirsə də, digərləri bunu həddindən artıq optimist hesab edirdi.

Aşenbrenner bu məqaləni sadəcə akademik fikir kimi təqdim etmədi. O, bu ideyaları bir investisiya strategiyasına çevirdi. Silikon Vadisinin nəhəngləri – Stripe-ın qurucuları Kollison qardaşları və investor Nat Fridman ona inandılar. Situational Awareness LP adlı fond yaradıldı. Fondun ilk kapitalı təxminən 225 milyon dollar idi və Silikon Vadisinin bir neçə tanınmış investorundan da maliyyə dəstəyi aldı.

Cəmi bir il əvvəl fondunda 383 milyon dollar olan Leopold, 2026-cı ilin əvvəlinə olan məlumata görə, 5.5 milyard dollarlıq bir portfeli idarə edir. Onun ticarət strategiyası klassik texnoloji investisiyalardan fərqlənir. O, sadəcə proqram təminatına deyil, AI-ı ayaqda saxlayacaq “fiziki dünyaya” investisiya edir.

Bu strategiya AI inqilabı baş verəcəksə, ən böyük qazancı onu dəstəkləyən infrastrukturu quran şirkətlər əldə edəcək ideyasına əsaslanırdı.

Aschenbrenner-in milyardlarla dollar sərmayə qoyduğu konkret şirkətlər, ticarət strategiyasında üstünlük verdiyi sektorlar və hazırda portfelində aktiv saxladığı səhmlər aşağıdakılardır.

Read more

Texnologiya dünyasında bəzən elə hadisələr yaşanır ki, sanki Hollivud ssenarisindən çıxıb. Bu dəfə isə diqqət mərkəzində Sammy Azdoufal adlı texnologiya həvəskarı və onun aldığı $2000-lıq DJI robot tozsoranı dayanır.

Hekayə adi bir alışla başlayır. Sammy bahalı robot tozsoran alır. Amma o, adi istifadəçi kimi mobil tətbiqdən istifadə etmək istəmir. O tozsoranı Xbox kontrolleri (joystick ) ilə idarə etmək fikirinə düşür.

Süni intellekti işə qarışdıranda olanlar olur.

Sammy bunun üçün Anthropic şirkətinin yaratdığı Claude modelini işə salır. Məqsəd cihazın API-sini analiz edib joystick vasitəsilə idarə etməkdir. Claude API ilə əlaqə qurmağı bacarır və sistemdən autentifikasiya tokeni əldə olunur. Qoşulma uğurlu görünür. Amma burada gözlənilməz hadisə baş verir.

Sistem Sammy-nin bir yox, 7000 robot tozsoranı idarə etdiyini göstərir.

O, yenidən yoxlayır. Bəli düz 7000 cihaza girişi və idarəçilik icazəsi var.

Təhlükəli boşluq necə tapılır ?

Araşdırma göstərir ki, autentifikasiya mexanizmində ciddi boşluq var. Cihaz sahibliyi yoxlanılmır. Yəni istənilən keçərli token planetdəki istənilən qurğuya çıxış imkanı yarada bilir.

Nəticədə Sammy 24 ölkədə yerləşən minlərlə evin canlı kamera görüntülərinə, xəritələmə məlumatlarına və tam mərtəbə planlarına çıxış əldə edir.

Təsəvvür edin Almaniyada gecə saat 11-də evində sakitcə yeməyini yeyən bir insan, öz robot tozsoranının kamerası ilə potensial olaraq kənardan izlənə biləcəyindən xəbərsizdir.

Bir API çağırışı məsafəsində olmaq tarixdə ən məlumatlı oğruya çevrilmək üçün kifayət edir. Amma Sammy-nin məqsədi oğurluq deyildi. O, sadəcə joystick ilə tozsoran sürmək istəyirdi. O, etik davranaraq problemi dərhal şirkətə bildirir. DJI məsələni iki gün ərzində aradan qaldırır. Sammy isə bahalı döşəmə təmizləyicisi hədiyyəsi ilə gündəmə düşür.

Bu hadisə bir daha göstərir ki, IoT (internetə qoşulan cihazlar) dünyasında təhlükəsizlik ən zəif halqadır. Şirkətlər sürətlə məhsul bazara çıxarır, amma bəzən təhlükəsizlik arxa planda qalır.

Film kimi səslənir. Amma texnologiya dövründə reallıq çox vaxt filmdən daha maraqlu olur.

Costco və Sam’s Club nədir və necə işləyir?

Costco və Sam’s Club ABŞ-da fəaliyyət göstərən böyük anbar tipli pərakəndə satış şəbəkələridir. Onlar supermarketdən fərqli olaraq “warehouse club” modeli ilə işləyirlər – yəni müştərilər alış-veriş etmək üçün illik üzvlük haqqı ödəməlidirlər.

Bu mağazalarda məhsullar böyük həcmdə (topdan formatda - yəni 1 snikers şokaladı əvəzinə içində 10-15 sinkers olan 1 qutu almalısız ) və nisbətən aşağı qiymətlə satılır. Məqsəd hər məhsuldan yüksək mənfəət qazanmaq deyil, böyük həcmdə satış edərək ümumi gəliri artırmaqdır.

Bu şirkətlər necə pul qazanır?

Onların gəlir modeli iki əsas mənbəyə əsalanır :

Üzvlük haqları və Məhsul satışı

1- Üzvlük haqları – Müştərilər illik üzvlük üçün ödəniş edir. Bu sabit və yüksək marjalı gəlirdir. Əsl güc buradadır. Üzvlük gəliri ümumi satışın təxminən 2-3 %-i olsa da , demək olar ki, xalis mənfəət gəlirinin çox böyük hissəsini təşkil edir çünki costu (xərci) yoxdur.

Üzvlük haqlarına qısa nəzər salaq.

Costco

• Gold Star (Basic): $65 / il

• Executive: $130 / il

Executive üzvlük alışların 2%-ni geri qaytarır ( cashback ) və daha yüksək gəlir yaradır.

Sam’s Club

• Club: ~$50 / il

• Plus: ~$110 / il

Plus üzvlük əlavə cashback və xidmət üstünlükləri verir.

Mağazaya daxil olmaq üçün üzvlük kartı göstərilir. Girişdə kart yoxlanılır, kassada yenidən skan edilir ( skan etmədən self-checkout işləmir və ya məhsulları kassaya vurmaq olmur ) . Kart müştərinin şəxsən öz adına bağlıdır. Bəzi hallarda şəxsiyyət yoxlanışı aparılır. Bu səbəbdən bir nəfərin kartını başqa bir adamın istifadə etməsi rəsmi olaraq mümkün deyil. Sistem qeyri-üzvlərin alış etməsinin qarşısını almaq üçün qurulub.

2- Məhsul satışı – Aşağı marja ilə, amma böyük həcmdə satış. Costco 2025 maliyyə ilində təxminən $269.9 milyard net satış əldə edib.

Costco müstəqil, birjada listinq olunan bir şirkət (COST) olsa da Sam’s Club ayrıca şirkət deyil – o, dünyanın ən böyük pərakəndə nəhənglərindən biri olan Walmart korporasiyasına məxsusdur.

İndi keçək işçiyə yanaşma fəsəfəsinə.

Hər iki model zahirən oxşardır. Amma onların daxili idarəetmə fəlsəfəsi və işçi siyasəti ciddi şəkildə fərqlənir. Və məhz bu fərq uzunmüddətli nəticələrdə özünü göstərir. Pərakəndə sektorunda bu iki nəhəngdən biri işçilərə yatırım edir, digəri isə xərcləri minimuma endirməyə fokuslanır. Kağız üzərində hər ikisi oxşardır – anbar tipli mağazalar, üzvlük modeli, aşağı marja, yüksək dövriyyə. Amma nəticələrə baxanda fərq dramatikdir. Bu fərqin mərkəzində isə sadə bir sual dayanır: İşçi – aktivdir, yoxsa xərc?

Biznes modeli oxşardır, yanaşma isə fərqlidir

Hər iki şirkət üzvlük əsaslı anbar mağazalarıdır. Qida və gündəlik istehlak mallarını aşağı marja ilə, böyük həcmdə satırlar. Model aşağı mənfəət marjası və yüksək dövriyyə üzərində qurulub. Costco işçini uzunmüddətli aktiv kimi görür. Sam’s Club isə onu mümkün qədər az xərclə idarə olunmalı əməliyyat vahidi kimi qəbul edir. Bu fərq maaşdan başlayır.

Maaş və sosial paket - qısa müddətli xərc, yoxsa uzunmüddətli investisiya?

Bir modeldə (Costco) orta saatlıq əməkhaqqı $29-dur. İşçilərə tam tibbi sığorta, 401(k) uyğunlaşdırması və ödənişli məzuniyyət təqdim olunur. Əksəriyyət tam ştat işləyir. Digər modeldə (Sams Club) isə orta saatlıq əməkhaqqı $15 civarındadır. Sosial paket məhduddur və iş saatları çox vaxt zəmanətli deyil. Birinci model işçini saxlamağa çalışır. İkinci model isə tez-tez işçi dəyişimini normal qəbul edir.

CEO kompensasiyası və struktur fərqi

Costco-nun CEO-su ildə təxminən $950,000 qazanır ki bu da, orta işçi maaşının təxminən 20 qatı deməkdir. Sam’s Club-da isə CEO kompensasiyası $25 milyon səviyyəsindədir – bu da işçilərin maaşından təxminən 600 dəfə çoxdur. Bu, sadəcə rəqəm fərqi deyil. Bu, kapitalın necə bölüşdürüldüyünün göstəricisidir.

İşçi dövriyyəsi xərci: ən kritik göstərici

Ən böyük fərq isə burada ortaya çıxır. Costcoda illik işçi dəyişilməsi (1 ildən çox işləyənlər əsasında hesablanır) cəmi 6%-dir. Bu, pərakəndə sektorunda ən aşağı göstəricilərdən biridir. Sam’s Club-ın isə illik işçi dəyişim dövriyyəsi 44% səviyyəsindədir. Yəni hər il heyətin demək olar ki, yarısı dəyişir.

Yüksək dövriyyə nə deməkdir?

• Davamlı təlim xərci

• Təcrübəsiz işçilər

• Xidmət keyfiyyətində dəyişkənlik

• Müştəri təcrübəsində zəifləmə

İşçi saxlamaq xərc deyil – sistem sabitliyidir.

Hər işçiyə düşən gəlir

Costco modelində hər işçiyə düşən illik gəlir təxminən $850,000-dir.
Digərində isə bu rəqəm təxminən $380,000-dir. Bu fərq təsadüfi deyil. Təlimli, motivasiyalı və uzun müddət işləyən işçi daha məhsuldardır. O, sistemi bilir, müştərini tanıyır, əməliyyat səhvlərini azaldır. Yüksək dövriyyəli model isə daim sıfırdan başlayır.

Mənfəət marjası və real nəticələr

Costconun mənfəət marjası təxminən 2.5% olsa da, $254 milyard gəlir üzərindən $4.1 milyard mənfəət əldə edir. Üzvlük yenilənmə göstəricisi ( Üzvülük kartı 1 illik olduğundan hər il dəyişilməlidir) isə 93%-dir – bu, yüksək müştəri loyallığı deməkdir.

Digər şirkətdə mənfəət marjası bir qədər yüksək – 3.2%-dir. Amma ümumi gəlir və müştəri loyallığı daha aşağıdır. Üzvlük yenilənmə səviyyəsi 83% civarındadır. Yəni yüksək marja həmişə daha güclü model demək deyil.

Uzunmüddətli düşüncə vs qısamüddətli optimizasiya

Costco sübut edir ki , işçiyə daha çox maaş vermək , onu saxlamaq və təlimə yatırım etmək uzunmüddətdə daha yüksək gəlir, daha güclü müştəri loyallığı və daha sabit əməliyyat sistemi yaradır.

Sam’s Club isə qısamüddətli marjanı və rəhbər kompensasiyasını maksimuma çatdırmağa fokuslanır.Fərq rəqəmlərdə görünür.

Beləliklə hər iki şirkət eyni məhsulları satır. Eyni bazarda fəaliyyət göstərir. Eyni üzvlük modelindən istifadə edir. Amma nəticələr fərqlidir. Çünki fərq strategiyada deyil – fəlsəfədədir. Əgər işçini aktiv kimi görürsənsə, o da biznesi aktivə çevirir.
Əgər işçini xərc kimi görürsənsə, sistem də xərc mərkəzinə çevrilir.

Yemək çatdırılma şirkətlərinin sürücüləri istismar etməsi və qurduqları alqoritmlərin sürücüləri insan kimi deyil, “mülk” (human assets) kimi qiymətləndirməsi, eləcə də onları “Ümidsizlik Balı” (Desperation Score) əsasında kateqoriyalara (çətin vəziyyətdə olan sürücü, pula ehtiyacı olan sürücü, çıxış yolu olmayan sürücü və s.) bölməsi ilə bağlı iddialar DoorDash, Uber, Bolt kimi taksi və çatdırılma şirkətləri üçün ciddi başağrısına çevrilib. Artıq DoorDash-ın CEO-su bu iddialarla bağlı rəsmi təkzib versə də, yüzlərlə sürücü bu iddiaların doğru olduğuna inandıqlarını və sistemin həqiqətən də sürücülərə qarşı amansız davrandığını bildirir.

Məsələ çatdırılma şirkətlərindən birində işləyən və öz sözlərinə görə bu ədalətsizliyi vicdanının qəbul etmədiyi üçün istefa verən bir developerin (proqramçının) Reddit platformasında paylaşdığı postla başlayıb. Keçən ilin sonlarında yayımlanan bu post (postun şəklini sonda tərcüməsi ilə birlikdə əlavə edəcəyəm) qısa zamanda internetdə məşhurlaşdı. Əvvəlcə söhbətin Uber və ya DoorDash-dan getdiyi ehtimal edilsə də, sonradan bütün çatdırılma şirkətlərinin oxşar alqoritmlərlə işlədiyi iddiası gündəmə gəldi.

Developer iddia edirdi ki, qurduqları alqoritm sürücüləri “Ümidsizlik Balı” (Desperation Score) üzrə kateqoriyalara bölür və onların vəziyyətini bu bala əsasən qiymətləndirir. Məsələn, əgər bir sürücü davamlı olaraq ən ucuz sifarişləri (3–5 dollar arası) qəbul edirsə, sistem onu “pula çox ehtiyacı olan, çarəsiz sürücü” kimi qeyd edir və onun ucuz sifarişlərlə də işləməyə davam edəcəyini qəbul edərək bahalı sifarişləri ona yönləndirmir. Nəticədə bahalı sifarişlər yalnız sifarişlərin çox olduğu dövrlərdə (bayramlarda, böyük tədbirlər zamanı) bahalı sifarişləri qəbul edən sürücülərin çatışmazlığı yarandıqda, alqoritm məcbur qalıb bu sifarişləri “əlacsız sürücü” kateqoriyasındakı sürücülərə yönləndirir.

Proqramçının paylaşdığı digər mühüm iddia isə “tips”, yəni “bəxşişlər” ilə bağlıdır. O bildirir ki, elə bir alqoritm qurulub ki, müştəri sifarişdən razı qalıb sürücüyə yüksək bəxşiş verdikdə, sistem bu bəxşişin böyük hissəsini sürücüyə ötürmür. Hətta bəzi hallarda müştəri 10 dollar bəxşiş versə belə, alqoritm sürücünün hesabına cəmi 2 dollar köçürür və sürücü müştərinin sadəcə 2 dollar bəxşiş verdiyini düşünür.

Bu sistemin insanların çarəsizliyindən istifadə edərək onları alqoritm vasitəsilə bilərəkdən istismar etməsi ciddi və aqressiv narazılığa səbəb olub. Vəziyyət o həddə çatıb ki, çoxsaylı izləyicisi olan bir sosial şəbəkə istifadəçisinin bu xəbəri paylaşaraq söyüşlü bir post yazmasına (“‘Holy f—king s—t’ demək tam yerinə düşür!”) DoorDash-ın CEO-su Tony Xu şəxsən cavab yazaraq reaksiya verməli olub. Bundan sonra, 2026-cı il yanvarın 6-da, CEO rəsmi şəkildə iddia edilən şirkətin DoorDash olmadığını bildirib və əlavə edib:
“Burada təsvir olunanlar dəhşətlidir və əgər doğrudursa, bu şəkildə fəaliyyət göstərən hər kəs utanmalıdır.”
Bu açıqlama ilə Xu dolayısı ilə belə sistemlərin digər şirkətlərdə Uber, Bolt, Lyft və digər rəqiblərdə mövcud ola biləcəyinə işarə edib.

Məsələ artıq o qədər böyüyüb ki, ABŞ-da Uber, Lyft və DoorDash sürücüləri kütləvi şəkildə şirkətlərin onlara insan kimi yanaşmadığını, sistemin (alqoritmin) isə getdikcə daha “vicdansız” davrandığını iddia edirlər. Bu narazılıq fonunda əvvəllər ucuz sifarişləri qəbul edən bir çox sürücü artıq bu cür sifarişləri götürmədiklərini sosial şəbəkələrdə açıq şəkildə yazır. Maraqlı məqam isə odur ki, nəticədə yaxın məsafəli və normalda ucuz olmalı olan sifarişlər belə qəbul edilmir və bu da yaxın restoranlardan sifariş verən müştərilərin sifarişlərinin gec çatdırılması ilə bağlı şikayətlərinin artmasına səbəb olub.

Görünən odur ki, çatdırılma şirkətlərinin alqoritmlərinin ifşası onlara doğrudan da ciddi problemlər yaradıb.

Devoloperin paylaşımı :

Təxmini təcümə:

“Mən iri bir yemək çatdırılma tətbiqində developer olmuşam. ‘Prioritet ödəniş’ və ‘Sürücü üçün fayda ödənişi’nin 100%-i şirkətə gedir. Sürücü bundan $0 alır.” (etiraf)

Bu yazını kitabxananın Wi-Fi şəbəkəsindən, “burner” (müvəqqəti) noutbukdan paylaşıram, çünki texniki olaraq çox ciddi NDA (“Non-Disclosure Agreement” deməkdir, yəni Məxfilik Müqaviləsi.) altındayam. Artıq vecimə deyil. İki həftə əvvəl istefa verdim və ümid edirəm ki, bu paylaşım məni 8 ay boyunca üzərində işlədiyim sistemi ifşa edəcək - sadəcə kodun production-a necə ötürüldüyünü izləyirdim. Bu maşını qurmağa kömək etdiyimi bilə-bilə gecələr yata bilmirəm.

Siz həmişə alqoritmlərin sizə qarşı qəsdən qurulduğunu düşünürsünüz, amma reallıq konspirasiya nəzəriyyələrindən daha da depressivdir. Mən backend mühəndisiyəm. Hər həftə Product Manager-lərlə (PM) planlama iclaslarında sürücülərdən daha 0.4% marja sıxmaq (qopartmaq) barədə müzakirələr gedirdi. (Bəli, bunu sistemdə sürücülər üçün istifadə olunan sahənin adı ilə – “human assets” -resurs – adlandırırlar.) Onlar bu insanlardan video oyundakı resurs node-ları kimi danışırlar, kirayəni ödəməyə çalışan real insanlar kimi yox.

Əvvəlcə “Prioritet çatdırılma”. Bu, tam bir fırıldaqdır. Bizə bunu “psixoloji dəyər əlavə edən funksiya” kimi təqdim etdilər. Başlıqda dediyim kimi, $2.99 ödəyəndə bu sadəcə sifarişin JSON strukturunda bir boolean flag dəyişir, amma dispatch loji̇kası bunu tamamilə ignor edir. Heç bir sürətləndirmə yoxdur.

Keçən il A/B test etdik: prioritet sifarişləri sürətləndirmədik, əksinə adi sifarişləri qəsdən 5–10 dəqiqə gecikdirdik ki, prioritet sifarişlər müqayisədə daha sürətli “hiss olunsun”. Menecment nəticələri çox bəyəndi. Standart xidməti daha da pisləşdirib, premium-u “daha yaxşı” göstərməklə milyonlarla dollar təmiz mənfəət qazandıq.

Amma məni həqiqətən iyrəndirən və istefa verməyimin əsas səbəbi “Desperation Score” (Ümidsizlik Balı) oldu. Sürücülər üçün gizli bir metrik (ölçü) var - kimin nə qədər pula ehtiyacı olduğunu ölçür və qəbul davranışına görə hesablanır.

Əgər bir sürücü hər axşam saat 22:00-da sistemə daxil olub tərəddüd etmədən bütün $3-lıq zibilləri qəbul edirsə, alqoritm onu “High Desperation” (Yüksək ümidsizlik) kimi işarələyir. Bu etiket vurulduqdan sonra sistem qəsdən ona yüksək ödənişli sifarişləri göstərmir. Məntiq belədir: “Bu adam $6 üçün də işləyəcək qədər ümidsizdirsə, niyə $15 verək?” Yaxşı sifarişləri “casual” (rahat) sürücülər üçün saxlayırıq, bunlara isə sadəcə toz (hava mənasında) yediririk.

Sonra “Benefit Fee” var. Yəqin son əmək qanunlarından sonra hesabda görünən $1.50 “Regulatory Response Fee” və ya “Driver Benefits Fee”ni görmüsünüz. Mətn elə yazılıb ki, guya sürücüyə kömək etdiyinizi düşünəsiniz.

Reallıqda isə bu pul birbaşa korporativ lobbi fonduna gedir – sürücülərin həmkarlar ittifaqı yaratmasının (birləşməsinin) qarşısını almaq üçün. “Policy Defense” adlı daxili xərc mərkəzimiz var və bu ödənişlər birbaşa ora axır.

Baxşişlərə gəldikdə isə bu, demək olar ki, “Tip Theft 2.0”dur.(Oğurluq ) . Artıq açıq-aşkar oğurluq etmirik, çünki buna görə məhkəməyə verilmişdik. Bunun əvəzinə proqnozlaşdırıcı modellərdən istifadə edib əsas ödənişi dinamik şəkildə aşağı salırıq.

Əgər alqoritm sizin $10 bahşiş verəcəyinizi proqnozlaşdırırsa, sürücüyə cəmi $2 baza ödənişi təklif edir. Nəticə budur ki, sizin səxavətiniz sürücünü mükafatlandırmır, şirkəti subsidiyalaşdırır. Siz onların maaşını ödəyirsiniz ki, şirkət ödəməsin.

Linklər :

1. https://www.yahoo.com/news/articles/doordash-ceo-responds-reddit-post-174539990.html

2. https://www.the-independent.com/news/world/americas/doordash-reddit-post-desperation-score-b2895673.html

FedEx 1970-ci illərin əvvəllərində demək olar ki, iflas etmişdi.
Şirkət gündəlik 30 min dollar olmaqla hər ay təxminən milyon dollar itirirdi. Toplam 26 ayda 29 milyon dollar itirən Fedex rəhbəri Fred işçilərdən maaş çeklərini dərhal nağdlaşdırmamağı xahiş etdi. Pilotlar isə həttda təyyarələrə yanacaq doldurmaq üçün sonradan geri ödəniləcəyinə ümid edərək öz şəxsi kredit kartlarından istifadə edirdilər. Artıq cümə günü günortadan sonra son böhran baş verdi. Əgər bazar ertəsinə qədər 24 min dollarlıq yanacaq borcu ödənilməsəydi, təyyarələr uçmayacaqdı. Fred son bir ümidsiz cəhd edərək təcili maliyyə dəstəyi üçün General Dynamics-ə müraciət etdi və son zərbə də onlardan gəldi. General Dynamics müraciətə rədd cavabı verdi.

Artrit xəstəliyindən və Vyetnamda iki hərbi əməliyyatdan sağ çıxan Fred Smith mübarizə aparmadan təslim olmaq istəmirdi. Chicago airportunda gözləyərkən onun ağlına Dəniz Piyadaları (Marine Corps) dövründən çox yaxşı blackjack oyunçusu kimi tanınması gəldi. Həmin an demək olar ki, ağla sığmaz görünən mümkünsüz bir qərar verdi. O, bankdan şirkətin qalan bütün vəsaitini çıxardaraq Memfisə qayıtmaq əvəzinə, casinoda Black jack oynamaq üçün Las Veqasa uçdu. Sonradan onun bu hərəkətə səbəb olan fikiri ( “Əgər batacaqdıqsa, mübarizə apararaq batacaqdıq… Bu, mənim yarı yolda imtina edib işi bitirməməyimə görə olmayacaqdı.” ) çox məhşurlaşıb stat kimi qısa olaraq “ Əgər FedEx öləcəkdisə, mübarizə apararaq öləcəkdi “ kimi işlənməyə başladı.

1970-ci illərdə Las Veqas kazinolarının bir çoxu hələ də tək dəstli (single-deck) oyunlardan istifadə edirdi ki, bu da Fred kimi bacarıqlı oyunçular üçün kart saymağı daha asan edirdi. Amma üstünlüyü olsa belə, bu yenə də qumar idi və artıq gələcəkdə milyard dollarlıq olacaq bir şirkətin taleyi blackjack masasında idi. Bazar günü axşama qədər Fred 5000$ pulu 27,000 dollara çevirmişdi. O, pulu bank hesabına yatırdı və Memfisə geri uçdu. Şoka düşmüş işçilər isə CEO-nun şirkətin taleyini qumara qoyduğuna inanmaqda çətinlik çəkirdilər. Həmin əlavə bir həftə Fred-ə real maliyyə tapmaq üçün kifayət qədər vaxt qazandırdı. Bir neçə həftə ərzində yeni investorlar FedEx-ə 11 milyon dollar investisiya qoydu. FedEx 1976-cı ildə ilk dəfə mənfəətə çıxdı.
Las Veqasda az qala məhv olan şirkət qlobal daşımaları kökündən dəyişdi. Bu gün isə FedEx-in bazar dəyəri 40 milyard dollardan çoxdur.

Məhz həmin bir neçə həftə müştəri etimadını qorudu, işçilərin iş yerlərini saxladı, şirkətin birdən-birə bağlanmasının qarşısını aldı və ən əsası isə düzgün maliyyə tapmaq üçün vaxt qazandırdı.

Bu hekayənin dərsi qumar deyil. Bu hekayənin dərsi vaxtın dəyəridir.

Sonralar Fred məhz bu hekayənin dərsinin qumar kim təbliğ olunmaması üçün mətbuatda bu hadisəni tam olmasa da qismən təsdiqləyirdi. Baxmayaraq ki mətbuat olmuyan dost mühütində dəfələrlə təsdqiləmişdi.

Həttda podcastların birinə qonaq olan oğlu verliş zamanı Fredə zəng edərək bu hadisə barəsində soruşmuşdu. Fred həmişəki kimi LasVegasa casinosuna gedib qumar oynadığını etiraf etsə də gənclərə pis nümunə olacağını düşünərək o pulun FedEx-in hesabından çəkdiyini yox dostundan borc aldığını bildirir. Podcusta bu linkdən baxa bilərsiz:

Bəzən biznesdə sizi xilas edən nə böyük qazanc, nə möhtəşəm ideya , nə də möcüzə deyil sadəcə bir az da davam edə bilmək üçün vaxtdır.

Əgər bu gün çətinlikdəsənsə, bəlkə də sənə lazım olan tək şey daha bir gün, daha bir həftə, daha bir şansdır.

Vaxt qazananlar, oyunda qalır. Oyunda qalanlar isə sonda qalib gəlir.

Baş rolda Tom Hanks oynadığı Cast Away filmi FedEx-in ruhunu və fəlsəfəsini simvolik şəkildə əks etdirir. Film simvolik səviyyədə FedEx-in əsas dəyərlərini göstərir. Tom Hanks-in canlandırdığı Chuck Noland obrazı təyyarə qəzasından sonra hər şeyini itirsə belə, bir FedEx bağlamasını illərlə açmır, onu məsuliyyət və məqsəd simvolu kimi qoruyur. Film boyunca “We deliver no matter what” ideyası açıq mesaj olaraq “FedEx üçün bağlama sadəcə yük deyil — etibardır.” mənası ilə çatdırılır.

FedEx filmə tam brend icazəsi verib ki, bu da Hollywood tarixində nadir hadisədir.

Mənbələr :

Film :

https://finance.yahoo.com/news/fedex-founder-bet-last-5-154541309.html

https://www.foxbusiness.com/money/fred-smith-fedex-blackjack-winning-formula

https://medium.com/lessons-from-history/fedexs-future-was-gambled-in-a-las-vegas-casino-in-1974-de433796391c

https://medium.com/@ibraheemr/when-5k-stood-between-failure-and-a-fortune-what-fred-smiths-fedex-gamble-teaches-us-about-0f5f1e86b923

https://avgeekery.com/fedex-fred-smith-leaves-behind-legacy/?fbclid=IwY2xjawO4ZlhleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFyeEEyYkhudlE3MVl6NXBic3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHhQnfFRV7tQ26Ru0akZyQaiFxZW1cHHbSISWefJZ9UdnxWy2-sD1R7XqDCd6_aem_boGbRgNV7tz1wQ7j6Ux16g

https://www.foxbusiness.com/money/fred-smith-fedex-blackjack-winning-formula

https://respromos.com/fedex-fred-smith-las-vegas/

Bu gün, 23 dekabr Anne Scheiber-in dünyaya tanındığı bir gündür. Onun haqqında olan ilk yazıların dünyaya səs saldığı gün.

Nyu-Yorkun səs-küylü küçələrindən birində, heç kimin diqqət etmədiyi köhnə bir binada yaşayan Anne Scheiber adlı bir qadın vardı. Onu tanıyanlar sadə, sakit və adi biri kimi xatırlayırdı. Həyatında nə böyük dönüş nöqtələri, nə də kənardan baxanda “uğur hekayəsi” adlandırılacaq xüsusi hadisələr görünmürdü.

Anne Scheiber 1893-cü ildə, doqquz uşaqlı bir ailədə dünyaya gəlib. Onun uşaqlıq illəri heç də dəbdəbəli və rahat keçmədi. Atası vəfat etdikdən sonra ailənin bütün yığımları uğursuz daşınmaz əmlak investisiyalarında itirildi və gənc Anne cəmi 15 yaşında mühasib köməkçisi (bookkeeper) kimi işləməyə məcbur oldu. Zamanla kifayət qədər pul yığaraq universitetdə oxuya bildi və ali təhsil aldı. Amma peşəkar həyat ona qarşı heç də mərhəmətli olmadı.

1920–1930-cu illərdə yəhudi qadın olmaq Anne üçün ciddi maneələr yaradırdı. O, 20 ildən artıq müddətdə IRS-də (ABŞ Vergi Xidməti) vergi auditoru kimi səylə çalışsa da, heç vaxt vəzifədə yüksəldilmədi. Onun illik maaşı maksimum 3.150 dollar olmuşdu bu isə “gələcək milyonçu” obrazını heç cür yaratmağa bəs etmirdi.

Anne 1944-cü ildə təqaüdə çıxanda təxminən 5.000–10.000 dollar arası yığımı vardı. İnsanların çoxu bu pulu rahat bir təqaüd həyatı üçün xərcləyərdi. Amma Anne? Onun daha böyük planları vardı.

Anne işini sevirdi amma sistem onu sevmirdi. O, qadın idi, yəhudi idi və bu, uzun illər ərzində onun yolunda görünməz divarlar yaratmışdı. Həmkarları irəli gedirdi, vəzifə alırdı, maaşları artırdı. Anne isə eyni masada, eyni kresloda qalırdı. Az maaş alırdı, tez-tez gözardı edilirdi və zamanla başa düşdü ki, bu sistemdən ona düşən pay heç vaxt dəyişməyəcək.

Müsahibələrinin birində belə demişdi : “ Bir gün, heç kimə demədən, içimdə sakit bir qərar verdim. Şikayət etmədim, küsmədim, səs-küy salmadım. Sadəcə düşündüm: əgər mənim dəyərimi burada görmürlərsə, deməli, onu başqa yerdə yaratmalıyam. O yer səhm bazarı idi. ”

Anne nə tez varlanmaq istəyirdi, nə də riskli oyunlara girmək. O, səbrə , kiçik addımlara, uzun zamana və disiplinə inanırdı. O dövürdə çoxlarının darıxdırıcı hesab etdiyi real məhsul satan, illərlə ayaqda qalan, hər il dividend ödəyən Cola (KO), PepsiCo (PEP) və Bristol-Myers Squibb (BMY) kimi böyük və stabil şirkətlərin səhmlərini almağa başladı. Aldığı hər dividendi yenidən investisiya etdi. Satmağa tələsmədi və demək olar ki, çox nadir hallarda satışlar etdi. Bazar düşəndə qorxmadı, hamı panikaya düşəndə o sakit qaldı.

İllər keçdi. Anne hələ də eyni mənzildə yaşayırdı. Heç kim onun varlandığını hiss etmirdi. Hətta özü belə bunu gündəlik həyatında hiss etmirdi. Çünki investisya etdiyi gəlir səs çıxarmadan sakitcə böyüyürdü.

Onilliklər sonra Anne artıq yüzlərlə səhmin sahibiydi. Onların bəzilərini həttda yarım əsrə yaxın saxlamışdı. Bu sərvət ani bir qərarın, ya da şansın nəticəsi deyildi. Bu, səbrin, zamana hörmətin və öz yolundan dönməməyin nəticəsi idi.

1995-ci ildə Anne Scheiber 101 yaşında vəfat edəndə, dünya onun adını ilk dəfə eşitdi. Çünki o, bu dünyada 22 milyon dollardan çox sərvət qoyub getmişdi. Və bu sərvəti özü üçün saxlamamışdı. O, bu pulun hamısını qadınların təhsil alması üçün Yeshiva Universitetinə bağışlamışdı. Sanki bütün həyatını sübut etmək üçün deyil, paylaşmaq üçün qurmuşdu.

Bu hekayə bizə bir şeyi xatırladır - başlanğıcın kiçik olması maneə deyil.

Səs-küylü olmamaq zəiflik deyil. Gec başlamaq uduzmaq demək deyil. Əgər səbrin varsa, disiplinli ola bilirsənsə və zamana öz işini görməyə icazə verirsənsə, nəticə qaçılmazdır.

Anne heç vaxt tələsmədi. O, sadəcə davam etdi. Və səssizcə qalib gəldi.

Mənbələr :

https://en.wikipedia.org/wiki/Anne_Scheiber

https://finance.yahoo.com/news/she-ran-rings-around-warren-110000290.html

https://www.dividendgrowthinvestor.com/2020/08/how-anne-scheiber-made-22-million.html

https://www.maxdividends.com/p/anne-scheiber-from-5000-to-22-million

Bu gün Oracle səhmi 191 dollar səviyyəsini keçdi və təkcə bir gün ərzində təxminən 7%-ə yaxın yüksəliş göstərdi. Bu cür kəskin hərəkətlər adətən təsadüfi olmur.

Qısa müddət əvvəl Oracle-ın Maliyyə Direktoru tərəfindən edilən səhm alışları bazarda diqqətli olan investorlar üçün açıq bir siqnal idi: şirkətin daxilində nəsə baş verir.

Tarix boyu bu dəfələrlə…

Read more

Yəqin ki, çoxunuz keçən həftə sonu Prezident Trumpın Çinə 100%-lik əlavə tarif tətbiqi qərarından sonra baş verən kəskin bazar enişinin canlı şahidi oldunuz.
Nəinki səhm bazarında, hətta kripto bazarında da ağlasığmaz düşüşlər qeydə alındı.

Ən böyük kriptovalyuta olan Bitcoin saniyələr içində elə sürətlə dəyər itirdi ki, bir çox investorun Stop Loss əmrlə…

Read more

Yəqin çoxunuz Robert Kiyosakinin “Varlı Ata, Kasıb Ata“ kitabı haqqında eşitmisiniz və ya oxumusunuz. Mən illər əvvəl oxumuşdum amma sözün açığı 2-ci dəfə oxumaq üçün bir səbəb görmədim. Əslində belə bir fikir var ki, özünü maliyyə tərəfdən inkişaf kitabı yaxşı kitabdısa, onu mütləq bir neçə dəfə oxuyursan. Çünki bu tip kitablar bədii kitablar deyil və mütəmadi olaraq müəyyən bir vaxt intervalı ilə yenidən vərəqləməlisən və ya tam oxumalısan ki, yaddaşında təzələnsin.

Belə kitabların ən yaxşlarından biri mənə görə tələbəlik illərində oxuduğum “Babilin ən varlı adamı“ (The Richest Man In Babylon) kitabı olmuşdu. Səhv etmirəmsə, bu kitabı müxtəlif vaxtlarda oxumaqla ən azı 5-6 dəfə tam təkrar oxumuşam. Çox sadə dildə yazılan balaca bir kitab idi, amma çox maraqlı idi. Oxumamısınızsa, alıb oxumağınız məsləhətdir. Xoşunuza gəlməsə də ən azından bestseller bir kitab haqqında məlumatınız olar.

“Varlı Ata, Kasıb Ata“ kitabı isə məndə qətiyyən təkrar oxumaq arzusu yaratmayıb. Bir neçə il bundan qabaq isə Robert T. Kiyosakinin sadəcə fırıldaq yolları ilə kitabını məşhurlaşdırdığı və milyonlarla satılmasına nail olduğu, əslində isə maliyyə savadının çox aşağı olması və insanlara təhlükəli və çox riskli yollar məsləhət gördüyü ilə bağlı bir məqalə oxumuşdum və dərhal daha geniş araşdırmağa başladım. İnternetdə onun fikirlərinə qarşı gözlədiyimdən də çox tənqidi yazılar çıxdı. Hətta bir müddət sonra artıq forumlarda və eləcə də özünün paylaşdığı statusların şərhlərində insanların onu fikirləri ilə zarafatlaşdığını (ələ saldığını) gördüm.

Bugün isə izlədiyim bir maliyyə analitiki Kiyosakinin bir neçə ay öncə “ABŞ iqtisadiyyatı tezliklə çökəcək“ fikrini göstərən bir paylaşımını yenidən paylaşaraq “Kiyosakinin bu postundan sonra ABŞ iqtisadiyyatı 30% daha da böyüyüb“ şərhi bildirdiyini görəndə köhnə araşdırmam yadıma düşdü.

Robert T. Kiyosakinin “Varlı Ata, Kasıb Ata“ mifini dağıdan ən güclü və məşhur yazı John T. Reed-in yazdığı bir neçə hissəlik “Kiyosakinin Rich Dad, Poor Dad kitabına analiz“ məqaləsi olub. Məqaləni ən sonda mənbələr siyahısındakı linkdən oxuya bilərsiniz. Məqalənin qısa xülasəsi təxminən belədir:

“Rich Dad, Poor Dad mənim oxuduğum ən “axmaq” maliyyə məsləhəti kitablarından biridir. Orada çoxlu faktik səhvlər və guya baş vermiş hadisələr barədə olduqca qeyri-real hekayələr var.

Kiyosaki satıcı və motivasiyaçı natiqdir. Maliyyə üzrə peşəkar səriştəsi yoxdur və guya daşınmaz əmlakda və digər investisiyalarda uğurlarını açıqlamır.

Kitabda çoxlu yanlış məsləhətlər, pis məsləhətlər, hətta təhlükəli məsləhətlər var; yaxşı məsləhət isə demək olar ki, yoxdur.”

Onun haqqında tapa bildiyim demək olar ki, hər şeyi oxumuşam. İndi kitab haqqında müxtəlif tənqidi araşdırmalardan topladığım bəzi fikirləri bölüşüm.

1. O, insanları böyük risklər götürməyə təşviq edir. Əsas fikirlərindən biri “Böyük risk et - Böyük bat“ fikridir ki, heç bir ağlı başında olan maliyyə mütəxəssisi bu fikri dəstəkləməz.

2. Onun vergi məsləhətləri şübhəlidir, hətta cinayətdir. Rich Dad, Poor Dad kitabında tez-tez təkrarlanan mesajlardan biri budur: varlılar demək olar ki, heç vergi ödəmir. Və əgər varlı olmaq istəyirsənsə, sən də ödəməməlisən. Kiyosaki vergidən yayınmaq üçün bütün xərcləri korporativ xərc kimi bəyan etməyi məsləhət görür və deyir: “Bu, zənginlərin istifadə etdiyi ən böyük qanuni vergi boşluqlarından biridir.” Kiyosakiyə qulaq asmaq əvəzinə, qanuni və vergi üstünlüklü investisiya yollarından istifadə etmək olar. Məsələn, Roth IRA (individual retirement account - fərdi təqaüd hesabı) hesabınıza hər ay pul ödəyə bilərsiniz ki, bu məbləğ vergi ödənişindən azaddır və təqaüdə çıxanda bütün pulunuzu vergisiz nəğdləşdirmə imkanı verir. Belə qanuni və risksiz yollar çoxdur.

3. Qanunpozma təklifləri edir. Tətil xərclərini və fitnes klub haqlarını xərclərə yazmağı (vergi fırıldağını) tövsiyə edir. “Şərik hiylə”si ilə öyünür: guya pişiyi onun “partnyoru”dur.

4. Etik olmayan yanaşmanı tərifləyir – daxili məlumata əsasən al-sat etmək üçün varlı dostlarınız olsun deyir və “dostlar elə bunun üçündür” deyir.

5. Kitabın həmmüəllifi Sharon Lechter tərəfindən məhkəməyə verilib – 04.09.2008-də Kiyosaki məbləği açıqlanmayan pulu Lechter-ə ödəyərək işi barışıqla bağlayıb.

6. Əslində onun “Poor Dad” dediyi öz atası heç də kasıb deyil. Atası Stanford, Çikaqo və Northwestern universitetlərini tam təqaüdlə bitirib, sonda PhD alıb. Təhsildə karyera quraraq Havay Ştatının Təhsil Departamentinə rəhbərlik edib. Kiyosakilər ailəsinin yaşadığı ev də varlıların yaşadığı ev tipində olub.

7. “Rich Dad” real həyatda mövcud deyil. Varlı atanın sahib olduğu bizneslərin qarışığı o dövr üçün mümkünsüzdür: “convenience store, restoran və tikinti şirkəti”. “Convenience store” anlayışı 1960-larda yayılıb və o dövrdə Kiyosaki bu ifadəni ümumi mənada “məhlə marketi” kimi istifadə edir. Bu da kitabda uydurma hissələrin olduğunu göstərir. Buna görə kitab faktiki bədii kitab sayılmalıdır.

Kiyosakinin ən böyük “aktiv”i onun öz marketinq bacarığı olub. Bizim isə ən böyük aktivimiz düşünməyi, araşdırmağı və həqiqəti yalandan ayırmağı bacarmağımızdır. O , bəlkə də milyonlarla kitab satıb, amma bu hələ onun dediklərinin düzgün olduğunu sübut etmir. Əksinə, bütün bu faktlar göstərir ki, bestseller olmaq həmişə “doğru məsləhət vermək” anlamına gəlmir.

Sonda demək olar ki, “Varlı Ata, Kasıb Ata” insanlara maliyyə azadlığı yox, daha çox maliyyə illüziyası satır. Əsl varlılıq isə sadə qaydalara əməl etməkdə, risklərlə ağıllı davranmaqda və dürüst biliklər toplamaqdadır.

Mənbələr :

1. https://johntreed.com/blogs/john-t-reed-s-real-estate-investment-blog/61651011-john-t-reeds-analysis-of-robert-t-kiyosakis-book-rich-dad-poor-dad-part-1

2. https://www.theglobeandmail.com/investing/markets/markets-news/Motley%20Fool/29597761/3-reasons-not-to-listen-to-robert-kiyosaki/

3. https://www.reddit.com/r/Fire/comments/1911cks/opinions_on_robert_kiyosaki/

4. https://www.quora.com/Is-Robert-Kiyosaki-the-real-deal-Should-I-invest-my-time-in-his-writings

2008-ci ilin oktyabrında – yəni qlobal maliyyə böhranının ən qızğın vaxtında – Volkswagen (VW) səhmlərində inanılmaz bir hadisə baş verdi.

O dövrdə bir çox hedc-fondlar VW səhmlərinin qiyməti düşəcək deyə “short” mövqedə idilər. Onlar düşünürdülər ki, böhran zamanı maşın satışları azalacaq və avtomobil şirkətləri dəyər itirəcək.

Amma qəfil bir açıqlama h…

Read more

Yəqin ki, son günlər American Eagle’s satışlarının necə sürətnən artdığını və səhmlərinin son 1 ayda 58% yüksəldiyini bilirsiniz. Buna səbəb qalmaqallı və əslində şirkət üçün çox uğurlu sayılacaq sonuncu reklam olub.

Belə ki, məhşur ulduz Sydney Sweeney-nin “Great Jeans” kampaniyası çox böyük səs-küy yaradıb. Kampaniya ətrafında yaranan mübahisələr (xüsusən də söz oyunu: genes və jeans) satışları artırıb. Bu reklam 40 milyarddan çox baxış və 700,000 yeni müştəri gətirib. Reklam qaradərili insanların kəskin etirazına səbəb olub və bir çox yerdə hətta aqressiv etirazlarla qarşılanıb. Məhkəmələrə şikayət olunub və American Eagle’s-ın dərhal üzr istəməsi tələb olunub. Çünki reklamdakı Jeans (paltar cins) sözü Genes (gen, cins) kimi qəbul olunub. Hər ikisi -cins- kimi tələffüz olunduğundan şirkət reklamda söz oyunu yaratmaqda ittiham olunub. Reklamın tərcüməsi belədir: “Sydney Sweeney-nin möhtəşəm Jinsi (Geni) var!”. Lakin American Eagle’s bütün narazılıqlara baxmayaraq geri addım atmayıb və sona qədər reklamını dəyişməyib. Rəsmi saytında hələ də əsas reklam olaraq qalır. Nəticədə şirkət qaradərili müştəri kütləsini itirsə də, gözlənilmədən ağdərili müştəriləri və satışı artıb. Bu kampaniyadan sonra “Sydney Jacket” və “Sydney Jean” kimi məhsullar tezliklə tükənib, rekord satışlar əldə olunub. Bu reklamdan sonra şirkətin gəliri 800 milyon dolları keçib.

Belə uğurlu reklamın əksi keçən il Jaguar-ın başına gəlib. Müştərilərinin əksəriyyəti ağ dərili pullu insanlar olan Jaguar keçən il rebranding edərək reklamında qaradərili LGBTQ üzvlərinin olduğu bir rebranding edib. Nəticədə müştərilərinin 96%-ni itirib.

Mübahisəli rebrendinqə səbəb 2024-cü ilin noyabrında Jaguar “Copy Nothing” adlı yeni reklam kampaniyasını başlatması olub. Burada qeyri-adi vizuallar, “Live Vivid”, “Delete Ordinary” kimi şüarlar istifadə olundu və heç bir avtomobil göstərilmədi. Reklam ciddi tənqidlərə səbəb oldu – bəziləri bunu “woke marketinq” adlandırdı və “Bud Light 2.0” ilə müqayisə etdi. Elon Musk da bu reklamı açıq şəkildə ələ saldı. Nəticədə Jaguar maşınlarını sifariş verən müştərilər sifarişlərini ləğv etdi, həmin ərəfədə şirkətin maşın istehsalı da dayandı, ardınca 35 il şirkətdə çalışan CEO Adrian Mardell 2025-ci ilin avqustunda istefa verdiyini elan etdi. Bu istefa onun 35 illik karyerasını uğursuz şəkildə bitirdi.

Bəzən bir reklam hər şeyi dəyişir !

Texnologiya dünyasında çoxlu əfsanəvi hekayələr var. Amma bunların arasında biri xüsusilə seçilir – PayPal Mafiyası. Adından da göründüyü kimi, bu sadəcə bir iş qrupu deyil, texnologiyanın gedişatını dəyişən, dostluğa və etibara əsaslanan birliyin hekayəsidir. PayPal-ın içində doğulan bu qrupun üzvləri sonradan dünyanı dəyişən şirkətlər qurdular, bir-birilərinə dəstək oldular və bu gün də Silikon Vadisinin hər küncündə onların izlərini görmək olur. Bu yazıda onların kim olduğunu, necə tanış olduqlarını və nələrə imza atdıqlarını bir az daha qısa və səmimi dildə danışacağıq.

1. Peter Thiel – Mafiyanın Səssiz İdeoloqu

Peter Thiel-ə “səssiz strateg” demək olar. PayPal-ın qurucularından biri olan Thiel, əslində filosof olmaq istəyirdi. Bu fəlsəfi düşüncə tərzi sonradan onun qurduğu bütün bizneslərə, o cümlədən Palantir-ə təsir göstərdi. Onun Facebook-a olan erkən sərmayəsinə də bu fəlsəfi fikir təsir etmişdi.

Tələbəlik illərində “Stanford Review” adlı sağçı qəzetin təsisçisi idi. Sonradan bu qəzet Silikon Vadisindəki sağçı ideologiyanın “inkubatoru” sayıldı.

Onun “Zero to One” adlı yazdığı kitabında təkcə biznes deyil, cəmiyyət və ideologiya haqqında da düşündürən tezislər var və kitabda monopoliyaların müsbət tərəfləri ilə bağlı mübahisəli məqamlara toxunur. Yeri gəlmişkən oxumaq istəsəniz çox maraqlı kitabdır.
Gawker Media 2007-ci ildə onun homoseksual olduğunu açıqlamışdı. Thiel bu böhtanı bağışlamayıb, Hulk Hogan vasitəsilə məhkəmə prosesin maliyyələşdirərək Gawker-i batırdı. Gawker Media-nı məhkəmələr vasitəsilə batırması onun nə qədər uzaqgörən və kinli ola biləcəyini göstərirdi.
Thiel qocalma ilə mübarizə üçün “Methuselah Foundation” və “SENS Research Foundation” kimi uzunömürlülük layihələrinə yüz milyonlarla dollar sərmayə qoyub.

2. Max Levchin – Texnologiya ilə Nəfəs Alan Uşaq

Ukraynada astma xəstəliyi ilə mübarizə aparan bir uşaq olan Max, kompüterlərə sığınaraq öz dünyasını qurmağa başladı. Ailəsi Sovetlərdə yəhudi olduğuna görə təqibə məruz qaldığından ABŞ-a mühacirət edib. Bu, onun liberal kapitalist sistemə daha çox bağlanmasına səbəb olmuşdu. PayPal-ın təhlükəsizlik mexanizmləri onun beyin məhsuludur. O, "Gausebeck-Levchin testini" yaratdı ki , bu da CAPTCHA-nın ilk versiyası idi və bu texnologiya hələ də istifadə olunur.

Max həyatını “problemləri kodla həll etməy”-ə həsr edib. Yaratdığı Affirm şirkəti ilə maliyyə dünyasını dəyişdi və “Buy Now, Pay Later” sistemini populyarlaşdırdı.

3. Elon Musk – Riskləri Sevən Dahi

Elon Musk haqqında çox danışmağa ehtiyac yoxdur – amma PayPal dövründəki Elon bir başqa idi. X.com ilə gəldi, şirkəti PayPal ilə birləşdirdi, amma adın dəyişdirilməsi ilə bağlı israrlı olduğu üçün vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı. Ancaq bu onun sonu yox, başlanğıcı oldu. Məktəbdə zorakılığa məruz qalan bu uşaq, sonradan milyardlarla insanı ilhamlandıran lider oldu.
Elon əslində Tesla-nın qurucusu deyil, Tesla-nı Martin Eberhard və Marc Tarpenning qurmuşdu. Musk isə ilk böyük investordan biri idi və daha sonra idarəetməni ələ aldı.
Bəzən radikal, bəzən dəhşətə gətirəcək qədər cəsur qərarlar verir – amma bu da onu Elon Musk edir.

4. Reid Hoffman – Texnologiyanın Filosofu

Reid Hoffman insanları birləşdirməyi sevir. LinkedIn də bu fikrin məhsuludur. PayPal-da daha çox biznes əlaqələrinə fokuslanan Hoffman, sonradan dünyanın ən güclü peşəkar şəbəkəsini - Linkedini yaratdı.

Filosof olmaq istəyən Hoffman Oksfordda fəlsəfə üzrə təhsil almışdı və əvvəlcə akademik olmaq istəyirdi. Lakin sonradan real dünyada daha çox təsir yaratmaq üçün texnologiyanı seçdi. O Apple üçün ilk sosial şəbəkə olan SocialNet adlı layihəni 1997-ci ildə qurdu – bu layihə insanların şəxsi və peşəkar əlaqələrini gücləndirmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Lakin layihə uğursuz oldu.
O , Airbnb və Facebook kimi nəhənglərə erkən investisiya edərək fərqli instinktlərə sahib olduğunu sübut etdi.

5. David O. Sacks – Səssiz Güc, Böyük Təsir

David özünü heç zaman ön plana atmırdı, amma ona PayPal-ın “arxa plandakı qurucusu” demək olar. O, şirkətin əsas strukturlarını formalaşdırdı. Daha sonra Yammer və Craft Ventures yaradaraq öz uğurunu davam etdirdi.

O , əvvəlcə Hollivudda komediya ssenaristi olmaq istəyirdi. Lakin, həyat onun texnologiya sahəsinin idarəetməsində dəqiq, düşüncədə çevik bir lider olduğun görsətdi.

6. Keith Rabois – Dili Kəskin, İdeyası Dəqiq

Keith, dediyi hər sözlə təsir yaradan biridir. Onunla razılaşmaya bilərsiniz, amma onu görməməzlikdən gələ bilməzsiniz. PayPal-da hüquqi məsələlərə baxırdı, sonradan Square və OpenDoor kimi şirkətlərdə iz qoydu. O, Stanford-da qalmaqallı çıxışı ilə yadda qalıb. İnvester kimi çox seçicidir, amma seçdikləri partlayır.

7. Roelof Botha – Maliyyə Dəhası

Roelof, PayPal-da CFO idi və Elon Musk-ın ən çox güvəndiyi insanlardan biri olmuşdu. O həmtəsisçisi olduğu Sequoia Capital-da YouTube və Instagram kimi devlərə ilkin mərhələdə yatırım edib. O çox seçicidir və investisya etmək məsələsində istənilən layihəyə “yox” deməyi bacarır, çünki adətən “ hə ” dedikləri lahiyələr dünyanı dəyişir.

8. Steve Chen, Chad Hurley, Jawed Karim – YouTube-un Pizzadan Doğulan Hekayəsi

PayPal-dan ayrılandan sonra bir pizza məclisini videoya çəkmək istədilər... və YouTube yarandı !

Bəzən ən böyük fikirlər gündəlik ehtiyacdan doğur. Youtube-un ilk videosu özlərinin çəkdiyi “Me at the Zoo” idi və 20 il keçməsinə baxmayaraq hələdə Youtube-da o video milyonlarla baxış yığır . Google 2006-cı ildə onlardan Youtube-u $1.65 milyarda aldı və sonra Youtube-la bir tarix yazıldı.

9. Dave McClure – Minlərlə Startupın Ata Fiquru

Dave həm marketoloq, həm də sərmayəçidir. 500 Startups ilə dünyada minlərlə yeni ideyaya həyat verdi. Davranış qalmaqalları onun nüfuzuna zərər versə də, qoyduğu təməl hələ də yaşayır.

10. Premal Shah – Texnologiyanı İnsanlara Yaxınlaşdıran Lider

PayPal-dan ayrıldıqdan sonra Premal qərar verdi ki, texnologiya kasıb ölkələrdəki insanlara da yardım etməlidir. Beləcə sosial sahibkarlığın simvolu Kiva doğuldu.
Faizsiz mikrokredit anlayışı ilə minlərlə ailəyə ümid verdi.

Dostluqdan Doğan İnqilab

PayPal Mafiyası sadəcə bir iş hekayəsi deyil. Bu, ortaq dəyərlərə inanan, bir-birinə güvənən insanların birgə yazdığı uğur dastanıdır. Onlar bir yerdə işlədilər, sonra hərəsi öz yolu ilə getdi – amma kökləri eyni torpaqdadır - PayPal ofisi.

Bu gün onların adları müxtəlif texnologiya nəhəngləri ilə assosiasiya olunur. Amma hər şey bir zamanlar risk, inam və çox çalışmaqla başlandı. Və bu, bizim də öyrənə biləcəyimiz ən qiymətli dərsdir.

Çünki bəzən bir dostluq – bir imperatorluq qədər güclü ola bilər.

Alternative Data Analysis - deyilən bir analiz növü var ki, böyük investor şirkətəri, HEDGE fondlar bundan geniş istifadə edir ki, şirkətlərin səhmlərini proqnozlaşdırmaq mümkün olsun.

Amma bu data bahalı datalar sayıldığından fərdi investorlar bunu birbaşa əldə edə bilmirlər . Yalnız bu dataları paylaşan 3-cü şirkətlərə ayılıq və ya illik abunəliklə li…

Read more

4 ay öncə 400 min işçi ilə bazar dəyəri 520 milyard dollardan çox olan şirkətin hazırda bazar dəyəri 248 Milyard dollara enib.

Bütün problemlər UnitedHealthcare şirkətinin CEO-su Brian Thompson-nun , 4 dekabr 2024-cü ildə Nyu-Yorkun Midtown Ma…

Read more

Warren Buffett varidatının təxminən 99%-ni 50 yaşdan sonra qazanıb, hətta daha dəqiq desək, varidatının 95%-dən çoxunu 65 yaşdan sonra əldə edib.

İnvestistya etməyə isə 11 yaşından başlayıb. Oyunda qal" (Stay in the game) ifadəsi Warren Buffett-ə aid deyilən məşhur bir sözdü ( özünün dediyi sitat deyil - insanlar onun haqqında deyirlər ) , bu ifadə onun uzunmüddətli investisiya fəlsəfəsini əks etdirir.

Buffett-in maraqlı Sitatları:

Pul Haqqında.

- Fond bazarı səbirli insanlara səbirsiz insanlardan pul köçürən bir mexanizmdir. - Risk, nə etdiyinizi bilməyəndə yaranır (Təhlilsiz və araşdırmasız yatırımın riskli olduğunu bildirir)

- Yalnız dəniz çəkiləndə kiminsə çılpaq üzgüçü olduğu bilinir. (Pis iqtisadi şərait kimlərin hazırlıqsız olduğunu üzə çıxardır - Ehtiyat pulunun olmaması mənasında (Emergency Fund )

Həyat Haqqında:

- Səbirli olmaq, ağıllı olmaqdan daha vacibdir

- Ən vacib investisiya, özünə etdiyindir.

- Yaxşı insanlarla vaxt keçirmək sənə yol göstərəcək. Əksi ya yolunu azdıracaq ya da uzadacaq.

-Sadə qaydaları olan və onlara ciddi əməl edən insanlar daha çox uğur qazanır. (Discipline)

Warren Buffett, “Omaha kahini” olaraq tanınır və tarixdəki ən uğurlu investorlardan biridir. Onun ofisində hələ də görəcəyiniz yeganə sertifikat Dale Carnegie-nin danışıq kursunu bitirməsi haqqında olan sertifikatdır — nə Columbia universitetinin, nə də Nebraska universitetinin diplomlarını asmayıb. Çünki 20 yaşlarında Buffett ictimaət içində danışmaqdan çox qorxurdu — özünü təqdim etmək belə onu panikaya salırdı ( panic attack ) .

Bu qorxunu aşmaq üçün o, Dale Carnegie-nin danışıq kursuna yazıldı və bunu özünün ən böyük uğuru kimi qəbul elədi.

Berkshire Hathaway Warren Buffett-in adı ilə bilinsə də əslində şirkəti qurub zirvəyə qaldıran Charlie olmuşdu. O həm də Buffett-ın ən yaxın dostu idi.

Charlie 1 yanvar 1924-cü ildə Warren Buffettlə eyni şəhərdə ABŞ-ın Nebraska ştatının Omaha şəhərində anadan olub. Amma onlar bir-birilə illər sonra 1960-cı ildə Buffett ailəsinin baqqal dükanında işləməyə başlayanda tanış olublar.

1978–2023 Berkshire Hathaway-in vitse-prezidenti oldu və Buffett-lə birlikdə Amerikanın ən böyük investisiya imperiyasını qurdu.

Charlie Munger birinci həyat yoldaşı Nancy Huggins-dən 1954-ci ildə boşanır. 1960-cı illərin əvvəllərində ilk övladı - oğlu Teddy Munger 9 yaşında leykoz (qan xərçəngi) xəstəliyindən vəfat edib. Munger həmin dövrdə hüquq firmasında çalışırdı. Teddy xəstə olarkən Munger maliyyə çətinlikləri yaşayır və tibbi xərcləri qarşılamaq üçün çətinlik çəkir və bəzi xərcləri qarşılaya bilmir. Bu, Munger-in həyatındakı ən ağır şəxsi faciə olur və onun fəlsəfi düşüncələrinə dərin təsir göstərir.

Müsahibələrində Həmişə özünə o sualı verdiyini qeyd edir - həmin vaxt pulum çox olsaydı hər şey necə olardı ?

1978-ci ildə Munger-də göz problemi yarandı. Bir neçə əməliyyata baxmayaraq, gözünü xilas etmək mümkün olmadı və nəticədə bir gözünün görmə qabiliyyətini tamamilə itirdi.

Elə 1978-ci ildən etibarən, Charlie Munger Berkshire Hathaway-in vitse-prezidenti oldu. O, Warren Buffett-in "ucuz qiymətə alınan zəif şirkətlər" fəlsəfəsini dəyişib “yaxşı idarə olunan, davamlı və keyfiyyətli bizneslərə” uzunmüddətli sərmayə fəsəfəsinə keçir.

Munger Wesco Financial şirkətinin 41 il CEO-su olub. O uzun illər Costco-nun direktorlar şurasında yer alıb.

Onun bəzi sitatları :

“Pis qərarlar vermək – yaxşı qərarlar verməyi öyrənməyin başlanğıcıdır.”

“Ən yaxşı investisiya – öz beyninə və xarakterinə etdiyindir.”

“Keyfiyyətə bir az artıq pul ödəmək, uzunmüddətli qazancın təməlidir.”

“Təkcə çəkiciniz varsa, hər şey sizə mıx kimi görünəcək.” (Yəni, fərqli problemləri həll etmək üçün fərqli baxış bucağınız olmalıdır.)

“Heç vaxt emosional və pis niyyətli insanla biznes qurma – bu sonda sənə baha başa gələcək.”

Onun ən məşhur sözlərindən biri Warren Buffettin də tez-tez təkrar etdiyi bu fikirdir - “Smart men go broke three ways – Liquor, Ladies, and Leverage.” - Ağıllı kişilər üç səbəbdən müflis olurlar – içki, qadınlar və kredit (borc)