Son günlər qlobal maliyyə bazarlarında gərginlik yenidən artıb. İnvestorların diqqəti isə bazarın “qorxu barometri” hesab olunan VIX indeksinə yönəlib.

2026-cı ilin 9 mart tarixində VIX gün ərzində 35.3 səviyyəsinə qədər yüksəldi. Daha sonra günün ortasında S&P 500 indeksində baş verən dönüşdən sonra göstərici 25.5 səviyyəsində bağlandı. Bu hadisə Wall Street-də köhnə, lakin hələ də aktual olan bir sualı yenidən gündəmə gətirdi. VIX 35 səviyyəsinə çatanda almaq tarixən yaxşı strategiyadırmı?

Tarixi statistika nə göstərir?

Analitik Wayne Whaley tərəfindən aparılan və 1990-cı ildən bəri VIX məlumatlarına əsaslanan araşdırma bu sual üçün maraqlı nəticələr ortaya qoyur. Araşdırmada çox sadə 2 addımlıq bir strategiya test edilib.

1. VIX gün ərzində 35 səviyyəsini keçəndə S&P 500 indeksini almaq

2. Daha sonra VIX ilk dəfə 20-dən aşağı düşəndə indeksini satmaq

1990-cı ildən bəri belə vəziyyət 23 dəfə baş verib. Nəticə isə olduqca diqqət çəkicidir. Belə ki , 23 əməliyyatdan 22-si mənfəətlə nəticələnib və orta qazanc +7.58% olub. Orta gözləmə müddəti isə 78 ticarət günü (təxminən 3.7 ay) çəkib.Bu statistika “Panika pik həddə çatanda bazar çox vaxt dibə yaxın olur” psixologiyasını aydın göstərir

Qorxu indeksi və bazar psixologiyası

VIX indeksi çox vaxt “fear index” – qorxu indeksi kimi tanınır. Bu göstərici yüksəldikcə bazarda qeyri-müəyyənlik və panika artmış sayılır. İnvestorlar riskdən qaçmağa çalışır və səhmləri satmağa başlayır. Tarix göstərir ki, məhz belə anlarda kütləvi satışlar baş verir və qiymətlər sürətlə düşür. Lakin, qısa müddət sonra bərpa mərhələsi başlayır . Məşhur investor Warren Buffett bu bazar davranışına uyğun olaraq illər əvvəl “Başqaları qorxanda al, başqaları acgöz olanda sat” sözləri ilə öz münasibətini bildirmişdi. VIX 35 strategiyası da əslində bu ideyanın statistik təsdiqi kimi görünür.

Bear və Bull investorlar qarşı-qarşıya

Lakin bazarda hamı bu optimist statistikaya eyni cür yanaşmır. Ayı mövqeyində (Bear investorlar) olan investorlar yəni bazarda düşüş gözləyən investorlar forumlarda qəttiyətlə qeyd edir ki VIX 35 hər zaman son qorxu nöqtəsi demək deyil. Keçmiş böhranlarda VIX 50 və daha yüksək səviyyələrə qədər yüksəlib. Yəni VİX 35 olandan sonra bazar əvvəlcə 10-40% daha aşağı düşüb və yalnız bundan sonra yüksəliş başlayıb. Onların fikrincə, hazırkı makroiqtisadi risklər də bu senarini mümkün edir. Belə ki , neft qiymətlərinin 100 dolları keçmə ehtimalı, faiz dərəcələrinin uzun müddət yüksək qalması və qlobal iqtisadi qeyri-müəyyənliy bear investorları “ VIX 35 sadəcə bir dayanacaq ola bilər” fikirində saxlayır.

Digər tərəfdən bazarda yüksəliş gözləyən bull investorlar fərqli düşünür. Onların fikrincə bazar artıq ən pis xəbərlərin böyük hissəsini qiymətləndirib və hazırda bazar dibinin formalaşması mərhələsi gedir. Onlar xüsusilə bir faktı vurğulayırlar - S&P 500 indeksi hələ də 27 yanvar tarixindəki bağlanış minimumundan cəmi 4.96% uzaqdadır. Bull tərəfinə görə bu fakt bazarın gözlənildiyindən daha dayanıqlı olduğunu göstərir.

Strategiyanın ən maraqlı detalı

Araşdırmada diqqət çəkən başqa bir məqam da var. Analitik Whaley qeyd edir ki, əgər VIX 35 alış siqnalı bazarın əvvəlki maksimumundan 10% yaxınlıqda baş verirsə, tarixdəki ən böyük drawdown-ların əksəriyyətindən qaçmaq mümkün olub.

Bunun nə demək olduğun sadə izah etsək müəllif qeyd edir ki , VIX 35 siqnalı hər dəfə eyni dərəcədə təhlükəsiz deyil. Amma bir şərt var ki, bu siqnal daha təhlükəsiz olur. Şərt də odur ki , əgər bazar öz əvvəlki rekordundan (all-time high) çox uzağa getməyibsə . Yəni S&P 500 əvvəlki maksimumundan 10%-dən çox düşməyibsə və bu zaman VIX 35 olursa , onda tarixən bazar çox böyük əlavə düşüş etməyib, yəni böyük drawdown-lardan (məsələn −20%, −30%) çox vaxt qaçmaq mümkün olub.

Sadə misal:

Tutaq ki S&P maksimumu( All Time High) = 6000 $ olub və sonra 10% aşağı = 5400 $ düşüb. Əgər S&P 5400 ətrafında olanda VIX = 35 olubsa , onda tarix göstərir ki, bu vəziyyət çox vaxt yaxşı alış nöqtəsi olub və bazar bu nöqtədən daha çox aşağı düşməyib.

Amma əgər bazar artıq maksimumdan 30-40% düşmüş vəziyyətdədirsə və bunda sonra VIX = 35 ətrafinda olursa, bu hələ də dib demək olmaya bilər və ehtimal böyükdür ki bazar biraz da düşəcək.

Lakin bu yanaşma tənqidçilərin də diqqətindən yayınmayıb. Bear investorlar bunu “Cherry picking” (yəni yalnız öz işinə yarayan məlumatları seçmək) kimi qiymətləndiriblər. Bunun həqiqətən belə olub-olmadığını isə yalnız bazarın növbəti hərəkəti göstərəcək.

Tarixi fürsət, yoxsa bazar tələsi?

VIX 35 siqnalı hazırda investorları iki düşərgəyə bölüb. Bir tərəf hesab edir ki, bazar qorxunun pik nöqtəsinə çatıb və bunu uzunmüddətli investorlar üçün nadir alış fürsətlərindən biri kimi görür.

Digər tərəf isə düşünür ki , makroiqtisadi risklər hələ tam qiymətləndirilməyib və bazarın qarşısında hələ daha aşağı səviyyələr ola bilər.

Tarix isə indiyə qədər belə vəziyyətlərdə tez-tez eyni mesajı verib - Panika çox vaxt bazarın ən maraqlı alış nöqtələrini yaradır.

Lakin hər böhran və hər bazar dövrü özünəməxsus olur. İndi investorlar bir sualın cavabını gözləyirlər - Bu dəfə tarix yenidən təkrarlanacaq, yoxsa 2026 bazarları fərqli bir hekayə yazacaq?

Son araşdırmalara görə ABŞ-da uşaqlar üçün açılan texnologiya yönümlü təhsil sahəsində kibertəhlükəsizlik (Cybersecurity) əsas yerlərdən birini tutur. Artıq ABŞ-da hər yaş qrupu üçün kibertəhlükəsizlik üzrə kurslar, məktəblər və kampuslar mövcuddur. Hətta baxçalarda və orta məktəblərdə belə cybersecurity artıq IT sahəsi daxilində deyil ayrıca proqram kimi öyrədilir.

Yaş qruplarına görə Texas ştatında ən məşhur proqramlardan bəziləri aşağıdakılardır:

• USF Middle School Cyber Camp (təxminən 6–8-ci siniflər üçün)

• Code@TACC Cybersecurity (9–11-ci siniflər üçün)

• GenCyber (müxtəlif universitetlərdə, 7–12-ci siniflər üçün)

• U.S. Cyber Academy

Süni intellekt (AI) bir çox peşəni dəyişdirir, bəzilərini isə tamamilə sıradan çıxarır. Bu dəyişiklik fonunda valideynlər arasında keçirilən sorğularda ən çətin suallardan biri “Uşağımı gələcəkdə hansı sahəyə yönləndirməliyəm ki, həm stabil, həm də uğurlu olsun?” sualdır. Bu suala ən çox verilən cavablarından biri isə kibertəhlükəsizlik (cybersecurity) olub.

Kollec və universitetlərdə isə Cybersecurity ixtisası artıq bir neçə ildir ki, tam müstəqil sahə kimi ayrılıb. Əvvəllər bakalavr və magistr təhsilində cybersecurity yalnız IT və ya Computer Science daxilində ayrıca bir modul kimi tədris olunurdusa, artıq 4 illik Bakalavr 2 illik Magistr (Cybersecurity) kimi ayrıca ixtisaslar mövcuddur və bu ixtisaslar Computer Science & Information Technology bölməsində çox vaxt birinci prioritet kimi təklif olunur.

Məsələn, aşağıda gördüyünüz şəkil Texas ştatında community college-lər arasında ilk 5-likdə olan Austin Community College (ACC) Texnologiya bölməsində təklif olunan ixtisasları göstərir- Cybersecurity ilk yerdədir.

Burada 4 semestr təhsil alaraq toplanan kreditlərdən istifadə etməklə, ABŞ-ın top 10 universitetləri arasında olan University of Texas-da eyni ixtisas üzrə birbaşa 3-cü kursdan təhsilə davam etmək və universitet diplomu əldə etmək mümkündür.

Fərq ondadır ki, ACC-də semestr ödənişi UT ilə müqayisədə xeyli ucuzdur.

AI dövründə niyə məhz kibertəhlükəsizlik önə çıxır?

Çünki AI artıq sadə mühasibat işlərini , basic müştəri dəstəyini, data entry-ni və rutin IT tapşırıqlarını avtomatlaşdırır.

Amma eyni zamanda AI daha ağıllı kiberhücumlar, deepfake dələduzluqlar və avtomatlaşdırılmış phishing hücumları yaradır.

Burada həm də paradoks yaranır AI bir çox işi azaldır, amma kibertəhlükəsizliyə olan ehtiyacı daha da artırır.

Bu səbəbdən kibertəhlükəsizlik gələcəyin “yox olan” yox, böyüyən sahələrindən biridir. Artıq AI-ın özü də kiberhücumlar üçün geniş şəkildə istifadə olunur. Məhz buna görə yaxın 2–3 il ərzində kibertəhlükəsizlik ümumi IT və biznes xərclərində daha böyük paya sahib olacaq.

Məsələn, Chase və HSBC bankları 2025-ci il üçün kibertəhlükəsizliyə ümumi texnologiya xərclərinin təxminən 12%-ni ayırıb ki, bu da hər bir bank üçün illik təqribən 760 milyon dollar deməkdir.

ABŞ-da IPO-da olan ən məşhur Cybersecurity şirkətləri

Hazırda ABŞ-da IPO-da olan bir çox cybersecurity şirkəti uzunmüddətli dövr üçün yaxşı investisiya sahəsi hesab olunur. Ən məşhurlarından bəziləri aşağıdakılardır:

• CrowdStrike (CRWD)

• Fortinet (FTNT)

• Zscaler (ZS)

• Okta (OKTA)

• Cloudflare (NET)

• SentinelOne (S)

Hal hazırda kibertəhlükəsziliyin ən çox tələbatı olan sahələr müştəri kredit kartları ilə beynəlxalq ödənişlər aparan şirkətlərdi ki bu da ən çox bank sahəsi və digər xidmət sahəsində olan şirkətlərdi. Yalnız Marriott şirkəti 2024-cü ildə texnologiya sahəsinə xərclədiyi 1.4 milyard dolların 30%-dən çoxunu Cybersecurity şirkətlərinə xərcləyib. AI istifadəsi genişləndiyinə görə bu xərcin 2026-ci ildi bütün beynəxalq hotellər şəbəkəsində 35%-ə çatacağı gözlənilir ki eyni zamanda toplam IT xərcinin də illik 10-12% artacağı proqnoz edilir. 2030-cu ilə qədər isə Banklar və hotel-restoran şirkətlərində Cybersecurity xərclərinin ümümi IT xərclərinin 50%-i təşkil edəcəyi gözlənilir.

Nəticə olaraq, texnologiya və AI sürətlə inkişaf etdikcə kibertəhlükəsizlik artıq seçim yox, zərurətə çevrilir. Uşaqları bu sahə ilə erkən tanış etmək təkcə gələcək peşə baxımından deyil, həm də rəqəmsal dünyada təhlükəsiz və şüurlu fərd kimi formalaşmaları üçün böyük üstünlük yaradır. Gələcəkdə qalib olacaq nəsil təhlükəni anlayan və onu idarə etməyi bacaran nəsil olacaq. Bu səbəbdən uşaqları texnologiyadan uzaqlaşdırmaq yox əksinə düzgün istiqamət verərək texnologiyanı sevdirmək lazımdır. Bu nəsil həm də yüksək qazanc əldə edən bir kəsim olacaq. Çünki hazırda ABŞ-da hər il ortalama əməkhaqqının artım həciminə görə Cybersecurity bütün ixtisaslar arasında ilk 3-lükdədir ki bu da təxminən illik 15-20% artım deməkdi. Hazırda başlanğıc əmək haqqı illik 90k dollar olan bir Cybersecurity analistin ortalama maaşı 124k $-dır ki bu da əmək bazarında çox yaxşı əmək haqqı esab olunur.

Mənbələr :

https://programs.austincc.edu/programs-by-area-of-study/

https://www.cybersecuritydive.com/news/preemptive-security-predicted-half-it-security-2030/760642

https://www.pwc.com/gx/en/news-room/press-releases/2025/pwc-2025-global-investor-survey.html

https://www.maximizemarketresearch.com/market-report/global-banking-cyber-security-market/92354

https://www.marketsandmarkets.com/Market-Reports/cyber-security-market-505.html

https://www.fool.com/investing/2025/12/01/cybersecurity-spend-surge-best-stock-crwd

https://www.wgu.edu/blog/cybersecurity-salaries-how-high-can-you-climb1806.html#:~:text=Cybersecurity%20continues%20to%20be%20one,10%25%20earned%20more%20than%20$186%2C420.

https://www.pefcu.blog/2025/11/12/cybersecurity-for-kids-a-parents-guide/

Dünən BYND səhmləri cəmi 1 gündə +402% bahalaşdı.
Bazar açılanda artıq BYND-ə yüksək həcmdə CALL opsionlar yükləndiyi görünürdü və həmin vaxt səhm qiyməti $0.96 idi. Bu gün isə artıq $4.83-ə yüksəlib.

Read more

Qısa müddətli (günlük, həftəlik, aylıq, rüblük) və uzunmüddətli səhm ticarəti olduğu kimi, yalnız IPO-ya fokuslanmış IPO ticarəti ilə məşğul olan traderlər və HEDGE fondlar var. Səhm dünyasında IPO biznesi ən uğurlu bizneslərdən sayılır ki, bunu da “IPO flipping” adlandırırlar.

Bəs IPO Flipping nədir?

İnvestorlar səhmləri IPO satış qiymətindən (birja ticarətinə başlamazdan əvvəl müəyyən olunan qiymət) almağa çalışırlar. Sonra isə çox tez satırlar — bəzən bir neçə dəqiqə və ya saat ərzində, ya da 1–2 gün ərzində. Məqsəd, səhmin birjada ilk günlərində baş verən “IPO pop” (yəni qiymətin kəskin artımı) dalğasından qazanmaqdır. Bu dalğa çox hallarda bir neçə dəqiqə ərzində 100%-ə dək yüksəlir.

Bunu ən çox edən institusional investorlar - HEDGE fondlar və pərakəndə treyderlərdir (retail trader). Hedge fondlar əsasən IPO-dan əvvəl ən böyük payları alırlar və dərhal sataraq qazanc götürürlər. Buna misal olaraq Renaissance Capital-ı göstərmək olar.

Hətta Renaissance Capital-ın IPO yönümlü ETF-i (birjada adı da elə IPO-dur) var. Yəni siz bu ETF-i rahat şəkildə ala bilərsiniz və Renaissance Capital-ın etdiyi uğurlu IPO ticarətindən qazana bilərsiniz. Hazırda IPO-nun həftəlik, aylıq, illik, 5 illik və bütün dövrünə baxsanız yalnız qazancda olduğunu görərsiniz. Məsələn, aşağıda gördüyünüz kimi son 1 ayda 22% yüksəlib.

Pərakəndə treyderlər isə Robinhood, Fidelity və ya Webull kimi platformalarda kiçik həcmdə IPO paylarını ala bilirlər. Çünki brokerlər adətən IPO-ya yeni çıxacaq şirkətlərin səhmini öncədən almağa limit qoyur. Belə olan halda fərdi investorlar şirkətin IPO olacağı anı ( Birjaya düşəcəyi anı ) gözləyirlər və IPO olan kimi istədikləri sayda almaq imkanı qazanırlar və bir neçə dəqiqə sonra sata bilirlər. Bu da onlara qısa müddətdə ən azı 5-10% qazanc gətirir. Bəzi şirkətlər və ya treyderlər yalnız IPO flipping strategiyası ilə məşğul olur, əsasən ilk gün və ya ilk həftə ticarətinə fokuslanırlar. Başqa heç bir səhm ticarəti etmirlər.

IPO ticarətinin üstünlüyü odur ki, əgər IPO qiyməti qalxırsa, çox tez qazanc əldə etmək olur (məsələn, Snowflake, Airbnb, Rivian ilk günlərində) və uzunmüddətli risk götürmək lazım olmur.

Bu ticarətin riskli tərəfləri də ondan ibarətdir ki, bütün IPO-lar qalxmır — bəziləri ilk gündən kəskin düşür. Hər kəs üçün IPO qiymətindən pay almaq çətindir — çox vaxt pərakəndə investor yalnız qiymət artdıqdan sonra, yəni ilk dəqiqələrdə ala bilir ki, bu da artıq yaxşı qazanmaq şansını azaldır.

Tarixdə çoxlu sayda IPO popları var, onlardan bəziləri aşağıdadır.

Tarixdə Ən Böyük IPO “Pop”-ları:

1. VA Linux (1999)
   IPO Qiyməti: $30
   İlk Gün Bağlanış Qiyməti: $239.25
   Bir Günlük Artım: +698%

2. TheGlobe.com (1998)
   IPO Qiyməti: $9
   İlk Gün Bağlanış Qiyməti: $63.50
   Bir Günlük Artım: +606%

3. Engage (1999)
   IPO Qiyməti: $15
   İlk Gün Bağlanış Qiyməti: $97.38
   Bir Günlük Artım: +549%

4. Airbnb (2020)
   IPO Qiyməti: $68
   İlk Gün Bağlanış Qiyməti: $144.71
   Bir Günlük Artım: +113%

5. Snowflake (2020)
   IPO Qiyməti: $120
   İlk Gün Bağlanış Qiyməti: $253.93
   Bir Günlük Artım: +112%

6. LinkedIn (2011)
   IPO Qiyməti: $45
   İlk Gün Bağlanış Qiyməti: $94.25
   Bir Günlük Artım: +109%

   

Ən böyük IPO “partlayışları” əsasən “dotcom” dövründə (1998–2000) baş verib. 2020-ci ildə isə Airbnb və Snowflake kimi şirkətlər COVID sonrası IPO bumunu yenidən yaratdı. IPO flipping edənlər üçün bu cür hallar bir gündə illik qazanc gətirə bilən fürsətlər olur.

IPO flipping hər kəs üçün uyğun strategiya olmasa da, tarixi nümunələr göstərir ki, düzgün zamanda doğru IPO-ya daxil olmaq treyderlərə inanılmaz qazanc gətirə bilər.

Onlar səssiz qəhrəmanlardır: bazarın “ürəyi” kimi işləyir, qiymətlərin davamlı …

Read more

Bu fərqlilik tamamilə normaldır, çünki investisiya qərarları həm şəxsi risk potensialına, həm də strat…

Read more

Səhm bazarında çox vaxt diqqət mərkəzində olanlar texnoloji nəhənglər, sürətlə yüksələn startaplar və ani zənginlik vəd edən aktivlər olur. Lakin bu həyəcanverici mənzərənin kölgəsində, illərlə davam edən sabit gəlir əklif edən səssiz qəhrəmanlar da var. Onlara “Widow-and-Orphan Stocks” deyilir — yəni "dul və yetim səhmləri". Bu səhmlər, adından da görü…

Read more

İlk öncə ondan başlayaq ki, Səhm Psixologiyası nədir?

Səhm psixologiyası – investorların qərarlarına təsir edən emosiyalar, düşüncə tərzi və davranış modelləri ilə bağlıdır. İnsanlar tez-tez qorxu, acgözlük, təsdiq ehtiyacı, dəstək axtarışı kimi hisslərin təsiri ilə rasional olmayan qərarlar verirlər.

Bəs ən çox rast gəlinən psixoloji tələlər hansılardır?

1- FOMO (Fear of Missing Out – fürsəti qaçırma qorxusu) - Bazar yüksələndə insanlar gecikməkdən qorxaraq səhmləri düşünmədən alırlar. Bu isə əksər hallarda pik nöqtədən almaqla nəticələnir.

2. Loss Aversion (Zərərdən Qaçma Meyli)
İnsanlar qazanc əldə etməkdən daha çox, itkiyə qarşı həssasdırlar. Bu səbəbdən zərərlə qarşılaşanda səhmi satmaq əvəzinə, daha da gözləyirlər və zərər artır. Qazancda olduqda isə bunun əksi baş verir – az miqdarda qazancda olan kimi onu itirməmək qorxusu ilə səbirsizlik göstərərək səhmi tez satırlar.

3. Confirmation Bias (Təsdiqləmə meyli)
İnsanlar yalnız öz fikirlərini təsdiqləyən məlumatları axtarır və əks arqumentləri nəzərə almırlar.

4. Overconfidence (Həddindən artıq özünə güvən)
Az miqdarda uğur qazanan investor düşünür ki, həmişə düzgün qərar verəcək. Bu, daha böyük risklər almağa və nəticədə ciddi itkilərə səbəb olur.

5. Herding (Kütləyə Tabe Olmaq)
Biri alırsa, mən də alım. Biri satırsa, mən də satım. Bazarın böyük hissəsi bu düşüncə tərzi ilə hərəkət edir və bu, bazar balonlarına və kəskin çökmələrə səbəb olur.

Səhm Bazarında Psixologiyanı başa düşmək üçün bəzi məşhur elmi tədqiqatlara baxsaq ticarət etmədən öncə psixologiyanı bilməyin nə qədər vacib olduğunu görə bilərik.

1. Prospect Theory

Tədqiqatçılar Daniel Kahneman və Amos Tversky tərəfindən 1979-cu ildə yazılmışdır. Daniel Kahneman bu nəzəriyyəyə görə 2002-ci ildə Nobel İqtisadiyyat Mükafatı alıb (Amos Tversky 1996-da vəfat etdiyindən mükafat almadı). Nobel mükafatı qazanan bu nəzəriyyəyə görə, insanlar itkilərə qarşı daha həssasdır, riskli qərarlarda emosiyalar üstünlük təşkil edir. Məsələn, insanlar 100 manat itirməkdən qorxduğu qədər, 100 manat qazananda sevinmirlər.
Daniel Kahneman Thinking, Fast and Slow kitabında bu nəzəriyyədən danışır və eyni nəzəriyyədən Netflix sənədli filmi olan “Money Explained”-də söhbət açılır.

2. Nudge Theory

Tədqiqatçı Richard Thaler tərəfindən yazılmışdır. Nəzəriyənin əsas ideyası insanların davranışının kiçik siqnallarla dəyişdirilə bilən olmasıdır, yəni sərt qanun yox, “itələyici təklif” (little push offer) lazımdır. Məsələn, ABŞ-da pensiya fonduna qoşulma – çıxma sərbəstdir, amma çox adam gənc yaşında maaşının bir hissəsini 2-3 illik yığıb hər hansı bir biznesi yoxlamır, ancaq hər ay maaşının daha böyük hissəsini ödəməklə pensiya fonduna qoşulur və 65 yaşına qədər aylıq pul ödəyir.
Richard Thaler tədqiqatlarına görə 2017-ci ildə Nobel İqtisadiyyat Mükafatı alıb.
Inside Job – maliyyə qərarlarının psixoloji tərəflərinə toxunan film və Wealth, Happiness kitabları bu haqqdadır. 2008-ci ildə Richard Thaler eyniadlı (Nudge Theory) kitabı da çap olunub.

3. Cognitive Dissonance Theory

Tədqiqatçı Leon Festinger tərəfindən 1957-ci ildə yazılıb. Əsas ideyası – zərərlə üzləşən investor, səhv etdiyini qəbul etmək əvəzinə, “onsuz da uzunmüddətli saxlayacam” deyə özünü razı salması haqqındadır.

Bu 3 tədqiqatdan əlavə, oxuyub səhm ticarətində psixologiyanın dərinliklərini öyrənmək istəsəz, aşağıdakı siyahıdan bir neçəsini seçib biliklərinizi daha da dərinləşdirə bilərsiniz.

1. Social Proof (Sosial Təsdiq) – Əsas ideyası: İnsanlar qərarlarını çox zaman başqalarının nə etdiyinə baxaraq verirlər. Reddit-də bir səhmin “hamı tərəfindən” alındığı görünəndə, başqaları da düşünmədən alır.

• Müəllif: Robert Cialdini | Kitab: Influence: The Psychology of Persuasion

2. Affect Heuristic – Əsas ideya: İnsanlar qərar verərkən məntiqə deyil , emosional hisslərinə əsaslanır. “Adını tanıyıram deyə alıram” yanaşması – məşhur brendlərin səhmlərinə daha çox meyl etməyə səbəb olur.

• Müəllif: Paul Slovic

3. Operant Conditioning – Əsas ideya: İnsanlar mükafat və cəza ilə davranışlarını formalaşdırırlar. Tez qazanc əldə edən investor “tez-tez al/sat” etməyə alışır – bu davranış bəzən sonradan böyük zərərlə nəticələnir.

4. Anchoring Effect – Əsas ideya: İnsanlar qərar verərkən ilk gördükləri rəqəmə bağlanır və onu əsas götürür. Bir səhmin əvvəlki qiyməti 100$ olubsa, indi 60$-a düşdükdə “ucuzdur” deyilir – halbuki bəlkə də real dəyəri 40$-dır.

5. Behavioral Portfolio Theory – Əsas ideya: İnsanlar portfel qurarkən təkcə məntiqə deyil, emosional rahatlığa əsaslanırlar. Şirkətin adı "tanış" gəlirsə, investor onu portfelə əlavə edir.

İtirməmək üçün Emosiyalarla Necə Mübarizə Aparmalıyıq ?

Təcrübəli səhm treyderlərinin çoxu emosiyaları idarə etmək vərdişi qazanmaq üçün ümumiləşdirilmiş 5 əsas metoddan istifadə etməyi tövsiyə edir:

1. Planla hərəkət et
   Alış və satış qərarlarını əvvəlcədən yaz, bazarda hər şey qarışanda həmin plana sadiq qal.

2. Stop-loss və Take-profit təyin et
   Əvvəlcədən "maksimum itki" və "yetərli qazanc" limitlərini müəyyən et.

3. Qeydlər yaz
   Hər ticarət qərarını niyə verdiyini yaz. Vaxt keçdikcə öz emosional davranışlarını anlaya biləcəksən.

4. Portfelini diversifikasiya et
   Hamısını bir səhmə qoyma – bu, emosional qərarları daha da gücləndirə bilər.

5. "Silence Mode" istifadə et
   Bəzən heç nə etməmək ən yaxşı qərardır. Bazara baxmamaq, sosial mediadan uzaq durmaq bəzən daha çox qazandırır.

Ümumiləşdirib nəticə olaraq deyə bilərəm ki ən uğurlu investorlar – soyuqqanlı, planlı və emosiyalarını idarə edə bilənlərdir. Warren Buffett-in məşhur sözünü həmişə xatırlayın : - “Səhm bazarı, səbirli insanlara səbrsiz insanlardan pul köçürən sistemdir.” Əslində bütün səhm ticarətinin mahiyyəti bu cümləyə bağlıdır. Unutmayın, bazarda hər kəs qazanmaq istəsə də, çox az adam öz psixologiyasını idarə edə bilir. Emosiyalarına qalib gəl, səbrli ol və uzunmüddətli düşün. O zaman uğuru çox asan əldə edəcəksən.

Oxuduğunuz üçün təşəkkürlər!

Mənbələr :

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6620090/

https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2017/thaler/facts/

https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2002/kahneman/facts/

İlk əvvəl ondan başlayaq ki, WSB-ni artıq səhm dün…

Read more

Bu yazıda 2025 -ci il və sonrası üçün 50x-100x potensialı olan – yəni 10,000$-ı 1 milyon $-a çevirə biləcək “moonshot” olma ehtimalı olan səhmlər haqqın…

Read more

Bunun adı Alternative Data Analysis – yəni Alternativ Məlumat Analizidir.
Bu, klassik maliyyə hesabatlarından fərqli olaraq, müxtəlif qeyri-ənənəvi məlumat mənbələrindən istifadə edərək şirkətlərin performansını təxmin etməyə imkan verən metodologiyadır.

Bu üsuldan xüsusilə hedge fondlar, investisiya bankları və iri investorlar istifadə edir. Onlar bəzən bu məlumatlara görə milyonlarla dollar xərcləyirlər. Təbii ki, bu məlumatlar adi fərdi investor üçün əlçatmaz olsa da, onu təqdim edən 3-cü tərəf şirkətlərə aylıq və ya illik abunə ilə məhdud şəkildə giriş mümkündür.

Gəlin indi ən çox istifadə olunan 6 alternativ data növünə nəzər salaq:

1. Hedge Fondların Ən Maraqlı Strategiyalarından Biri: Uçuş Məlumatları ilə Səhm Almaq

Hedge Fondların maraqlı strategiyalarından biri də hər il yüz minlərlə dolları uçuş məlumatları xidmətlərinə ödəmələridir. Onlar korporativ şirkətlərə aid uçuşları izləyir və analitiklər bu uçuşların səbəbləri üzərində işləyirlər. Uçuş edilən şəhərlərdə hansı şirkətlərin baş ofislərinin yerləşdiyi və uçuş həyata keçirən şirkətlərlə bu ofislərin nə əlaqəsinin olduğu araşdırılır. Əgər bu əlaqələr əsasında bağlanacaq müqavilə və ya alqı-satqı ehtimalı mövcud olarsa, dərhal həmin şirkətin səhmlərini alırlar. Ehtimallar düzgün çıxdıqda isə yüz milyonlarla dollar qazanırlar.

Bunun real nümunələri çoxdur.

2008-ci il nümunəsi:

Analitiklər Omaha, Nebraska (Warren Buffett-in Berkshire Hathaway şirkətinin baş ofisinin yerləşdiyi şəhər) şəhərinə bir neçə dəfə uçan Goldman Sachs-a məxsus korporativ təyyarələri müşahidə etdilər. Onlar Warren Buffett-in Berkshire Hathaway şirkətinin bir sövdələşməyə cəlb olunduğunu ehtimal etdilər. Qısa müddət sonra Berkshire Hathaway, Goldman Sachs-a 5 milyard dollar investisiya etdiyini açıqladı və Goldman Sachs-ın səhmləri sürətlə bahalaşdı.

2014-cü il nümunəsi:

Bu dəfə General Electric (GE) və Fransanın Alstom şirkətləri ilə bağlı idi. İnvestorlar GE-nin korporativ qərargahı ilə Alstom-a aid yerlər arasında uçuşları müşahidə etdilər və bu, GE-nin satınalma elanına hazırlıq gördüyünü ortaya çıxardı. Az sonra GE, Alstom-un enerji biznesini təxminən 17 milyard dollara satın alacağını elan etdi. Yenə hedge fondlar bu ehtimalı qabaqcadan bildikləri üçün yüz milyonlarla dollar qazandılar.

Ən son böyük və məşhur nümunə: 2019-cu ilin aprelində Occidental Petroleum Corporation ilə bağlı hadisə idi.

Bu, hedge fondlarının korporativ uçuş izləmə metodundan uğurla istifadə etdiyini göstərən ən tanınmış nümunələrdən biridir. Analitiklər, Occidental şirkətinə məxsus Gulfstream V təyyarəsinin Omaha, Nebraska şəhərinə bir neçə dəfə eniş etdiyini müşahidə etdilər. Omaha, Warren Buffett-in Berkshire Hathaway şirkətinin qərargahının yerləşdiyi yerdir. Bu, Occidental-in Berkshire Hathaway-dən maliyyə dəstəyi istədiyinə dair ehtimallara səbəb oldu. Həqiqətən də, iki gün sonra Berkshire Hathaway, Occidental-a 10 milyard dollar investisiya edəcəyini elan etdi. Bu investisiya Occidental-in başqa bir neft şirkəti olan Anadarko Petroleum Corporation-ı 38 milyard dollar təkliflə satın almağını dəstəkləmək üçün nəzərdə tutulmuşdu.

Hal-hazırda ABŞ-da korporativ uçuşları izləyən çox sayda böyük və kiçik investisiya şirkəti mövcuddur. Bir çox şirkətlər isə məlumatları gizlətmək üçün icarəyə götürülmüş təyyarələrdən istifadə edir.

2- Peyk Şəkillərinin Real İstifadəsi .

Walmart, Target, Home Depot və Macy’s kimi pərakəndə satış şirkətlərinin mağaza dayanacaqlarının ( maşın parkingi ) peyk görüntüləri uğurla istifadə olunur. RS Metrics, Orbital Insight, və Thasos Group kimi firmalar bu texnologiyaya əsaslanan bizneslər qurublar. Yəni Planet Labs, Maxar kimi peyk şirkətlərindən şəkilləri alıb təhlil edir və bu məlumatları müştərilərə satırlar. Citadel, Point72, və Two Sigma kimi böyük hedge fondlar, Goldman Sachs, Morgan Stanley və JPMorgan kimi banklar bu məlumatlardan maliyyə göstəricilərini öncədən təxmin etmək üçün istifadə edirlər.

3- Kredit Kartı Əməliyyat Məlumatları.

Hedge fondlar və investisiya bankları anonimləşdirilmiş kredit kartı məlumatları vasitəsilə istehlakçı xərclərini təhlil edirlər. Yəni konkret kartlardan çıxan pulların hansı şirkətlərin məhsullarına xərcləndiyinə baxırlar. Facteus kimi bəzi şirkətlər bu məlumatları təhlil edir və satır.

4- Mobil Tətbiq İstifadəsi və Veb Trafiki

Mobil tətbiqlərin yüklənməsi və veb saytların istifadəsi kimi rəqəmsal aktivlik gəlir potensialı barədə konkret məlumat verir. Məsələn, bir yemək çatdırılma şirkətinin tətbiqində yükləmələrin artması tələbatın yüksəldiyini və gəlirlərin artacağını göstərə bilir. İnvestorlar bu məlumatları izləyərək sərmayə qərarlarını daha əsaslı verirlər.

5- Sosial Media Sentiment (Rəyi) Analizi

Twitter və Reddit kimi platformalardakı yazılar ictimai rəyin istiqamətini göstərir. Insanların fikirlərindəki müsbət və ya mənfi dəyişikliklər səhm qiymətlərində dəyişikliklərdən əvvəl baş verir - yəni fikirləri təhlil edərək bilirlər ki insanlar səhimi satacaq yoxsa alacaq. Şirkətlər fikir dili (natural language processing tools) işləmə texnologiyaları ilə bu yazıları təhlil edib bazarın reaksiyasını əvvəlcədən təxmin edirlər.

6- Geolokasiya Məlumatları Təhlili

Smartfonlardan toplanan coğrafi yerləşmə məlumatları, fiziki mağazalara zəngin və dəqiq ziyarət statistikası təqdim edir. Artıq hər gün xərtələrdən istifadə etdiyimiz üçün bütün telfonların geolokasiyası açıqdı. Placer.ai - kimi şirkətlər bu məlumatları toplayıb və müştərilərə təqdim edir və bu, investorların daha ağıllı və zamanında qərarlar verməsinə kömək edir.

Alternative Data Analysis - növləri çoxdur. Mən ümümi olaraq ən çox istifadə olunanları yazdım. Banklar və fondlar hər il bu datalara milyardlarla dollar xərcliyir. Exploding Topics bildirir ki, Alternative Data Analysis bazarı 2025-ci ildə 16.7 milyard dollara çatacaq və 2030-cu ilə qədər 135.8 milyard dollara qədər yüksəlməsi gözlənilir. Bu isə illik ortalama 52.1% artım deməkdir.

Səhm Ticarəti haqqında bəzi maraqlı faktlar :

1. Dünyanın ilk səhm birjası 1602-ci ildə yaradılıb - Amsterdam Səhm Birjası 1602-ci ildə yaradılıb və Hollandiya Şərqi Hindistan Şirkətinin (VOC) səhmləri ilə ticarətə başlayıb. Bu, həm də dünyanın ilk IPO-su (ictimai təklif) hesab olunur.

2. Tayvanda aparılan araşdırmaya görə, günlük treyderlərin 80%-i zərər edir, yalnız 1%-i davamlı qazanc əldə edə bilir. Yəni, günlük uğurlu treyd sayı çox olsa belə, uzunmüddətli mənfəət demək deyil.

3. Böyük fondlar 3 millisaniyə üstünlük üçün yüz milyonlar xərcləyir - Citadel və Virtu kimi firmalar Çikaqo və Nyu Cersi arasında 300 milyon dollarlıq özəl fiber-optik kabel çəkdiriblər. Məqsəd yalnız 3 millisaniyə daha tez əməliyyat etməkdi.

4. Qısa simvolu olan səhmlər (məsələn, $GOOG, $AAPL) daha cəlbedici görünür və bu səbəbdən daha çox alqı-satqı görür. İnsan beyni qısa adlara daha çox reaksiya verir.

5. "Odd Lot" əməliyyatlar pərakəndə investorların psixologiyasını göstərir - Böyük investorlar adətən 100 və ya daha çox səhmlə ticarət edir. 100 səhmdən az olan əməliyyatlar (“Odd Lot”) isə adətən pərakəndə investorlar tərəfindən edilir və bu əməliyyatlara baxaraq bazarda “kiçik investor” davranışları təhlil olunur. Bu göstəriciyə Odd Lot İndikatoru deyilir və bəzən əks-siqnal kimi istifadə olunur.

6. Bazar rəqəmlərdən çox sözlərə reaksiya verir - FED rəhbərlərinin çıxışları və şirkətlərin maliyyə hesabatlarında istifadə edilən sözlərin tonu (“təhlükə”, “inkişaf”, “narahatlıq” və s.) bazarda qiymət dəyişikliklərinə səbəb ola bilər. Bu səbəbdən NLP (Natural Language Processing) texnologiyası treyd sistemlərində istifadə olunur.

7. “Cadugərlik günləri” (Witching Days) yüksək volatillik gətirir - Hər ilin mart, iyun, sentyabr və dekabr aylarının üçüncü cümə günləri dörd fərqli maliyyə alətinin (səhm opsionları, indeks opsionları, indeks fyuçersləri və səhm fyuçersləri) eyni vaxtda müddətinin bitməsi baş verir. Bu günlərdə bazarda həddindən artıq həcm və qiymət dəyişiklikləri olur.

8. Siyasi mərc bazarları (betting saytlar) səhm qiymətlərinə təsir edir - Investorlar siyasi proqnoz bazarlarını (PredictIt və s.) izləyirlər. Seçkilərlə bağlı ehtimallar dəyişdikcə səhm qiymətləri də əvvəlcədən reaksiya verir - rəsmi nəticələr çıxmamışdan əvvəl.

9. Səhm bazarında ən yüksək gəlirli günlər nadirdir - ABŞ bazarlarında 20 illik müddətdəki tədqiqat göstərir ki ən yüksək 10 gəlirli gün ümumi gəlirin çox böyük hissəsini təşkil edir. Əgər bir investor bu 10 günü buraxsa, onun illik gəliri kəskin azalır.

10. Bazarların ilin noyabr-aprel dövründə daha yaxşı performansı olur - Bu hadisə “Sell in May and Go Away” strategiyası ilə tanınır. Statistik olaraq bazarlar noyabr-aprel arasında daha çox qazandırır, may-oktyabr arasında isə zəif performans göstərir.

11. Fərdi İnvestorların çoxu səhmləri yüksəldikdən sonra alır - Tədqiqatlar göstərir ki, fərdi investorlar adətən səhmləri yüksəldikdən sonra - gecikmə hissi ilə almağa meyllidirlər. Bu isə çox vaxt bahalı qiymətə almaq və daha sonra zərər görmək deməkdir.

12. Səhm bazarı insanların emosiyaları ilə idarə olunur - Qorxu və tamah ən güclü emosiyalardır. Bu səbəbdən bazar panikası zamanı qiymətlər real dəyərindən çox aşağı, tamahkarlıqla alış zamanı isə yuxarı olur. Bu səbəbdən investorlar qorxu-tamah şkalasını (fear and greed index) mütləq nəzərə alırlar.

13. Bəzi “insider” alqı-satqılar tamamilə qanunidir - “İnsider trading” adətən qanunsuz hesab olunur, amma əgər SEC-ə (ABŞ Maliyyə Komissiyası) düzgün şəkildə öncədən rəsmi bildirilirsə, şirkət rəhbərləri və işçiləri səhmləri qanuni yolla ala və sata bilər.

14. Şirkətlər bəzi hallarda öz səhmlərini süni şəkildə ucuzlaşdırır - Əgər şirkət daha çox səhmini almaq istəyirsə, pis xəbərləri bilərək yaymaq və ya maliyyə hesabatlarını zəif təqdim etmək ilə qiyməti müvəqqəti aşağı salır. Sonra isə ucuz qiymətə səhmləri geri alır.

15. Dividendlər uzunmüddətli gəlirin əsas hissəsidir - S&P 500 indeksində tarixə baxdıqda, ümumi gəlirin 40%-dən çoxu dividendlərdən gəlir. Yalnız kapital artımına fokuslanmaq, potensial gəlirin böyük hissəsini buraxmaq deməkdir.

16. Treyderlər üçün “Dark Pool” adlı gizli ticarət platformaları var - Dark pool-lar, böyük investorların (hedge fondlar, banklar) görünmədən böyük alqı-satqılar etdiyi platformalardır. Bu əməliyyatlar birjada gecikmə ilə görünür və bazar təsirindən qaçmaq üçün istifadə olunur.

17. Bəzi ölkələrdə səhm bazarları 4 gün işləyir - ABŞ və Avropa bazarları 5 gün işləsə də, BƏƏ, Səudiyyə Ərəbistanı və bəzi müsəlman ölkələrində bazarlar yalnız bazar ertəsi–cümə axşamı arasında işləyir. Bu isə qlobal treyd strategiyalarını kompleksləşdirir.

18. Araşdırmalara görə, bəzi Konqres üzvləri bazarı sistematik şəkildə üstələyir. Buna görə də onların ticarətləri fərdi investorlar üçün siqnal kimi izlənir (məsələn: QuiverQuant saytı).

19. IPO-ların əksəriyyəti uzunmüddətli zəif performans göstərir - İlk gün qazancı olsa da, IPO şirkətlərinin əksəriyyəti 1-2 il ərzində S&P 500-dən daha az qazandırır. Səbəb: qiymət ilk günlərdə süni şişirdilir.

20. Bloomberg Terminalı ayda 2000$-dan çoxa başa gəlir - Peşəkar treyderlər və fond menecerləri Bloomberg Terminalı istifadə edirlər. Onun illik qiyməti 24,000$+ olsa da, bazarda ən güclü məlumat aləti hesab olunur.

21. Səhm bazarları təkcə iqtisadiyyatı yox, insan psixologiyasını da əks etdirir - Bazarda texniki analiz ona görə işləyir ki , insan davranışları və qorxu/tamah dövrləri təkrarlanır. Qrafiklər – əslində – insan emosiyalarının xəritəsidir.

22. Yavaş və sabit strategiyalar adətən daha çox qazandırır - “Turtle Traders” (Tısbağa ticarəti ) adlı eksperimentdə, təcrübəsiz insanlar sadə qaydalarla treyd edərək peşəkarları üstələyiblər. Bu göstərdi ki, sistemə sadiqlik ( discipline - intizam ) emosiyadan üstündür.

23. Səhmlərin alqı-satqısı bəzən genetik olaraq müəyyən edilir - Genetik araşdırmalar göstərir ki, bəzi insanlar risk almağa bioloji olaraq meyllidir, və bu onları təbii treyder edir. Riskə qarşı dözümlülük irsi xüsusiyyət ola bilər. Buna görə uğurlu risk edən traderlərin övladları da çox vaxt uğurlu olur və fondlar çox vaxt onları gənc vaxtlarından təhsil və təcrübə təqaüdlərlə təmin edirlər ki sonradan müqaviləyə görə həmin fondlarda işləsinlər .

24. Səhm bazarlarında “mean reversion” çox güclü qanundur - Həddindən artıq düşən və ya qalxan səhmlər çox vaxt orta qiymətinə geri dönür. Bu konsepsiya ilə treyd edənlər “mean reversion strategy” istifadə edirlər.

25. Sahibkar CEO-ların idarə etdiyi şirkətlər daha yaxşı performans göstərir - CEO eyni zamanda şirkətin əsas səhmdarıdırsa, onların motivasiyası fərqlidir və şirkətin səhmləri daha çox dəyər qazanır. Bu “Founder-led companies” adlanır (məsələn: Elon Musk, Jeff Bezos).

Əvvəlcə sadə və doğru olanı anlayaq.

Səhm bazarı – yəni stock market – bir şirkətin kiçik hissəsini almaqdır. Sən bir Apple səhmi alırsansa, deməli o şirkətin bir parçasını alırsan. Kiçik, amma real bir hissəsi. Və bu hissə böyüyəndə sən də qazanc əldə edirsən. Amma… unutma, bu yol dağlıq yoldur. Təkcə qalxmaq yox, enmək də olur. Ona görə də ilk addımda sabitlik, sadəlik və şaxələndirmə ən yaxın dostların olmalıdır ki, gözün qorxmasın.

Mənə görə yeni başlayanlar üçün ən vacib qaydalar:

1. Sabit şirkətlərlə başla (blue-chip) – uzun illərdir fəaliyyət göstərən, dünyada tanınan və maliyyə baxımından güclü şirkətlər.

2. Diversifikasiya et (şaxələndir) – bütün yumurtaları bir səbətə qoyma. Fərqli sahələrdən səhmlər və ya ETF-lər al.

3. Az məbləğlə başla – hətta 10 $ ilə belə başlaya bilərsən.

4. Uzunmüddətli düşün – 1-2 həftəyə varlanmaq ideyasını unut. Səbirli olan qazanır.

5. Oxu, öyrən, tədqiq et – sərmayə savadsızlığı pul itkisinə aparır.

Əgər bir neçə səhmi ayrı-ayrı seçmək çətin gəlirsə, ETF-lərlə sadə başlanğıc et ki, bu işə elə başlayandan pul qazanmaq ehtimalın çox olsun və səhm ticarəti ilə məşğul olmağa həvəsin yaransın. Məsələn, aşağı risk və sabit gəliri olan bu 3 fonddan birini seçə bilərsən. Bu fondlar çoxlu səhmi tək səbətdə toplayır:

VOO – ABŞ-ın ən böyük 500 şirkətini əhatə edir.
VTI – ABŞ-ın bütün səhm bazarını təmsil edir.
QQQ – Texnologiya yönümlü ETF-dir. Bir az daha riskli, amma gəlir potensialı yüksəkdir.

Sabit səhmlərdən təcrübə qazandıqdan sonra bir az da böyümə potensialı olanlara baxa bilərsən:

Amazon (AMZN) – E-ticarət və bulud xidmətləri lideridir. Gələcək üçün böyük potensialı var.
Airbnb (ABNB) – Səyahət sevənlər üçün tanış brenddir. Böyüməkdə olan şirkətdir, amma bazar dəyişkənliyinə həssasdır.
PayPal (PYPL) – Rəqəmsal ödənişlər sahəsində öncül şirkətdir. Son illərdə qiyməti düşsə də, bərpa potensialı var.

Əgər indiki təcrübəmlə sənin yerində olsaydım və yeni başlasaydım, özümə 5 addımdan ibarət olan belə bir yol göstərərdim:

1. Addım: VOO və ya VTI ETF-lə başla – səbət şəklində səhm alırsan, daha təhlükəsizdir.

2. Addım: Apple və Coca-Cola kimi tanınmış şirkətlərdən az miqdarda səhmlər al.

3. Addım: Hər ay 10–50 dollar artıraraq davam et. Bu, "dollar-cost averaging" deyilən taktikadır.

4. Addım: Bazar xəbərlərini oxu, sadə maliyyə göstəricilərini öyrən və sərmayə haqqında araşdırmalar apar.

5. Addım: Səbirli ol. Qorxma, panikaya düşmə. Uduzmaq da öyrənməkdir.

Sonda bir dost məsləhəti

Pul qazanmaq gözəldir, amma itirmək də bu işin bir parçasıdır. Əsas odur ki, səhvlərdən dərs çıxarasan və öyrənməkdən qorxmayasan. Səhm bazarı – bu sənin öz gələcəyinə olan sərmayəndir. Bir dostun kimi deyirəm: kiçik başla, davamlı ol, öyrən və heç vaxt yaddan çıxarma – zaman sənin dostundur.