İnstagram, TikTok və YouTube-da tez-tez eyni vizual formulaya rast gəlirik private jet, Lamborghini, Rolls-Royce, yaxta, milyon dollarlıq villa, Rolex və arxa planda “trading mənim həyatımı dəyişdi” mesajı. Problem ondadır ki, bu görüntülərin demək olar hamısını mülkiyyətə sahib olmadan kirayələmək mümkündür. Üstəlik bunun üçün xüsusi olaraq influencer və content creator-lara xidmət göstərən şirkətlər fəaliyyət göstərir. Ən maraqlı nümunələrdən biri Los-Ancelesdə fəaliyyət göstərən Lion Heart Lifestyle şirkətidir. Şirkətin ayrıca “Models & Influencers” xidməti var və influencerlərə fotosessiya üçün exotic cars, yachts və private jets təqdim edir

Atlanta-da fəaliyyət göstərən digər bir şirkət Milani Exotic Car Rental avtomobilləri xüsusi olaraq film, video və fotosessiyalar üçün kirayəyə verir. Hazırda şirkətin saytında göstərilən nümunələr arasında qiymətlər təxminən belə dəyişir:

• Lamborghini Huracán Evo — $299/saat

• Lamborghini Aventador S — $500/saat

• Ferrari 488 Spider — $399/saat

• Rolls-Royce Cullinan — $399/saat

Başqa bir şirkət Monarq Motors xidmətini birbaşa influencerlər üçün marketinq edir. Şirkət luxury avtomobillərin sosial mediada “success, lifestyle and prestige” vizual siqnalları yaratdığını izah edir və Ferrari və Lamborghini kimi avtomobillərin influencer content-i üçün istifadə edilməsini təklif edir. Şirkətin özü faktiki olaraq belə avtomobillərin uğur və status görüntüsü yaratdığını marketinq arqumenti kimi istifadə edir. Artıq private jet üçün hətta uçmağa ehtiyac yoxdur. Amerikada onlarla şirkət sizi rahat şəkildə şəxsi təyarəsi olan businesmen kimi görsədə bilir və bu tamami ilə qanuni xidmətdir. Ən ucuz xidmət paketində belə bir neçə saat ərzində təyyarənin qarşısında şəkil , pilləkənlə təyyarəyə qalxma videosu, salonda laptopla işləmə görüntüsü , champagne/coffee fotosu , pəncərədən baxış və “business trip” videosu çəkmək mümkündür. Sonra bunların hər biri ayrı-ayrı günlərdə paylaşılır. İzləyiciyə isə sanki həmin şəxs mütəmadi olaraq private jet istifadə edir təsiri bağışlaya bilər.

Yaxta görüntülərinin də ayrıca content sənayesi var.

Miami-də Miami Dream Life Yachts bunu daha açıq şəkildə təklif edir. Şirkətin ayrıca Social Media Content Creation on Yachts xidməti mövcuddur və xidmətin xüsusi olaraq influencers, brands və guests üçün hazırlandığını yazır. Paketə cinematic video, drone görüntüləri, lifestyle photography və Instagram Reels/TikTok tipli content daxil edilə bilir. Digər Miami şirkəti Feeling Yachty də professional photographer və videographer vasitəsilə Instagram Reels, YouTube Shorts və TikTok üçün “luxury lifestyle content” hazırlanmasını təklif edir.

Milyon dollarlıq villa da almağa ehtiyac yoxdur

Bu sistem yalnız avtomobil və ya nəqliyyat vasitələri ilə məhdudlaşmır. KEY Content Homes şirkəti xüsusi olaraq creators, influencers, brands and agencies üçün premium evlər təqdim edir. Məqsəd həmin məkanlarda yüksək səviyyəli content istehsal etməkdir. Miami-də Think Global Media Group / Global Filmz isə birbaşa “Social Media Content Creator Mansion & Villa Estate Rentals” xidməti təklif edir. Yəni mansion və luxury estate-lər influencer content-i üçün kirayələnir. Giggster və Peerspace kimi daha böyük platformalarda isə content creator-lar saatlıq məkan kirayələyə bilirlər. Məsələn, Giggster-in San Antonio influencer məkanlarında qiymətlər hazırda təxminən $20-dan $1,235/saata qədər dəyişir. Qiymət dəyişimi villanın böyüklüyündən və yerləşmə yerindən asılı olur. Beləliklə ABŞ-da bir influencer minimum 1000-1500$ xərc ilə Ferrari, villa, bir neçə saat professional photographer , ayrıca designer və rental kombinasiyası ilə bir gündə kifayət qədər böyük “millionaire lifestyle” content yarada bilər.

Rolex belə kirayələnir

Artıq Luxury watch rental biznesi də realdır. Məsələn Watch Lending Club yüksək səviyyəli saatları almaq əvəzinə kirayələməyə imkan verir. Şirkət hətta korporativ müştərilər üçün saatların movie shoot və müştərilər qarşısında impression yaratmaq məqsədilə istifadə edilə biləcəyini reklam edir. Tarixən bu biznes modelinin ən məşhur nümunələrindən biri Eleven James olub. Forbes 2017-ci ildə şirkətin sahib olduğu Rolex və digər premium saatların almaq əvəzinə rental modeli ilə istifadəsini təklif etdiyini və bundan milyonlar qazanıldığını yazırdı.

Saxta izləyici və nüfuzu da pulnan almaq mümkündür

2024-cü ildən etibarən burada məsələ daha ciddi olub. Nəzarət gücləndirilib və bəzi xidmətlər məqamından asılı olaraq qanunla qadağan edilib.Buna səbəb bəzi şirkətlərin təkilf etdiyi bu xidmətdən birbaşa dələduzluqda istifadə edilib insanların pulunu mənimsənilmsi olub. ABŞ Federal Trade Commission ( FTC ) Devumi adlı şirkətə qarşı rəsmi iş aparıb. Devumi müxtəlif platformalarda fake followers, fake, subscribers, fake views, fake likes satırdı. FTC-nin məlumatına görə şirkətin müştəriləri arasında hətta investment professionals və financial-services şirkətləri də olub. FTC bildirirdi ki, Devumibir neçə saat ərzində 58,000-dən çox fake Twitter follower sifarişini yerinə yetirmişdi. Devumi işi xüsusilə vacibdir, çünki bu, FTC-nin fake social-media influence göstəricilərinin satışı ilə bağlı ilk işi idi. Daha sonra ABŞ qaydaları daha da sərtləşdirildi. 2024-cü ildə FTC-nin qəbul etdiyi final rule kommersiya məqsədilə şəxsin və ya biznesin real təsir gücünü yanlış göstərmək üçün bot və ya hijacked account vasitəsilə yaradılmış fake follower/view-ların alınmasını və satılmasını qadağan edib. Bu tip xidmətlərdə ən təhlükəli vəziyyət bunların maliyyə məhsulu satışı ilə birləşdirilməsidir.

“Uğurlu trader-lər , az iş görüb çox qazananlar , trading guru, trading coach-lar, yol göstərənlər, həvəsə gətirənlər ” probleminin nəticələri

Burada artıq sadəcə nəzəriyyədən danışmayacayıq. ABŞ SEC 2022-ci ildə səkkiz social-media influencer-i $100 milyonluq stock-manipulation scheme ilə ittiham etmişdi. SEC-in iddiasına görə onlar Tik-Tok , İnstagram , Twitter və Discord-da böyük auditoriyalar yaradaraq səhmləri izləyicilərinə təqdim edir, özlərinin də həmin səhmləri aldıqları görüntüsünü yaradır, sonra isə izləyicilər alış etdikcə öz mövqelərini satırdılar. Bu, classic pump-and-dump modelinin social-media versiyasıdır. Yəni izləyicinin çoxluğundan istifadə edirsən ucuz və tanınımayan bir səhm alırsan bunu milyonlarla izləyiciyə nümayiş etdirirsən . İzləyicilər aldıqda səhm qiyməti qalxır və bir nöqtədə aldığıvı daha baha qiymətə satırsan. Buna bir neçə real nümunə göstərmək üçün ilk olaraq İnstagram və Tik-Tok fenomeni Jebara Igbara-dan başlaya bilərik.

Jebara Igbara Instagram-da “Jay Mazini” adı ilə tanınırdı. Onun videolarında insanlara böyük miqdarda cash verdiyi görüntülər yayımlanırdı və bunun üzərindən zəngin və uğurlu entrepreneur/crypto investor personası formalaşdırılmışdı. Amma ABŞ Ədliyyə Nazirliyinin məlumatına görə arxa planda başqa mənzərə var idi. DOJ bildirir ki, Igbara sosial-media personasından istifadə edərək investorların etibarını qazandı və müxtəlif fraud schemes vasitəsilə ən azı $8 milyon əldə etdi. 2024-cü ildə ona 7 il həbs cəzası verildi və $10 milyon cərimə qərarı çıxarıldı. IRS-CI iş barədə deyirdi ki, o, özünü internetdə varlı crypto investor kimi göstərən saxta online presence yaratmış və bunu potensial investorlar üçün uğur sübutu kimi istifadə etmişdi. Bu, bizə bir daha göstərir ki , İnsanlar əvvəl nəticəni yox, görüntünü görür. Görüntü isə etibar yaradır. Etibar yarandıqdan sonra məhsul satılır.

İkinici nümunəni isə elə öz yaşadığım Texas ştatından göstərək.

Houstonda yaşayan Kelvin Ramirez özünü Instagram-da uğurlu forex trader kimi təqdim edirdi. ABŞ Ədliyyə Nazirliyinin məlumatına görə Ramirez Instagram hesablarından istifadə edərək investorları “investment groups” və idarə etdiyi forex “private accounts”lara cəlb edirdi. O, yüksək gəlirlər və aşağı və ya sıfıra yaxın risk haqqında yanlış iddialar verirdi. Nəticədə 100-dən çox insandan $650,000-dan artıq pul əldə etdi və investor vəsaitlərinin bir hissəsini şəxsi xərclərə yönəltdi. Ramirez wire fraud üzrə günahını etiraf edib və bir neçə illik azadlıqdan məhrum edilib.

Bu caselərin artıq bir adlandırlıması da var. Söhbət Tik-Tok + Instagram + forex + uğurlu trader personası + investor solicitation kombinasiyasından gedir. Bu sahədə ən çox istifadə olunan sosila şəbəkə Tik-Tok və Instagram hesab edilir. Sonraki mərhələ isə artıq məhsulun satılaraq real pulların qazanıldğı özəl kanal imkanları yaradan Discord, Telegram və s. sosial platformalara keçidlə davam edir.

Bu qazancın psixologiyası

Bu tip qazanclarda əslində bir psixoloji satış zənciri qurulur ki, buna 1. Attention ( Diqqət cəlb etmə- Lamborghini, jet, yacht, mansion ) , 2. Social proof ( Sosial status sübutu - 500K followers , viral videos və minlərlə like) , 3. Authority ( Şəxsini (özünü) uğur müəllifi kimi reklam etməsi - “Professional Trader” , “Crypto Investor” , “Self-made millionaire”) , 4. Aspiration ( Həvəsləndirmə - “Mən bunu 25 yaşımda etdim. Sən də et gecikirsən”) , 5. Pain ( Psixoloji təziq - “9-dan-5-ə işləyərək heç vaxt azad olmayacaqsan.” , “maaşla milyonçu olmurlar “, “ risk etməsən qazanmazsan “ və s. bu tip həqqiəti əks etdirən sözlərdən qəsdən manupilativ istifadə edərək məsulu almaq üçün psixoloji edilən təziq ) , 6. Solution ( Həll yolun göstərmək - “My strategy changed my life.” - “Mənim strategiyam həyatımı dəyişdi, səndə istifadə elə , sən də qazan “, “ Heçnə düşündüyün qədər çətin deyil-sadicə addım at və yoxla ) , 7. Monetization ( Məhşurluğu və məhsulu pula çevirmək - $49 Discord abunəliyi , $299 kurs , aylıq $1,000 mentorship
, endirim linki , hesabın 10-15% xidmət haqqı ilə idarə olunması (managed account) və digər pul qazanmaq təklifi verən reklamlar)

Burda diqqət etməli olduğumuz ən önəmli məqam odur ki gördüyünüz Lamborghini qazanc deyil həmin Lamborghini satış alətidir. İnsan əslində pul qazanıb maşın almır - Sənin diqqətini alır ki, sonra səndən qazandığı ilə maşın alsın. Yekunda həmin diqqətdən istifadə edərək sənə başqa məhsul satılır.

Dubay, Miami , LasVegas , NewYork kimi lüks həyat tərzi ilə assosiasiya olunan şəhərlər saxta uğur görüntüsü yaratmaq istəyən şəxslər üçün ideal vizual fon yaradır. Bir neçə günlük səfər zamanı kirayə edilmiş supercar, villa, yacht və digər premium xidmətlərdən istifadə etməklə aylarla paylaşılacaq “millionaire lifestyle” content hazırlamaq mümkündür. Xarici ölkədə çəkilən bu görüntülərin arxasındakı mülkiyyət sahibini adi izləyicinin yoxlaması da demək olar ki münkünsüzdü. Nəticədə sosial mediada gördüyümüz bahalı avtomobil, private jet, yaxta, villa və yüz minlərlə izləyici heç vaxt həmin şəxsin real maliyyə uğurunun sübutu hesab edilməməlidir. Bəzən bütün bu görüntülər sadəcə etibar yaratmaq və sonrakı mərhələdə kurs, siqnal, üzvlük və ya investisiya məhsulu satmaq üçün qurulan marketinq strategiyasının bir hissəsidir. Əsl uğurlu traderi göstərdiyi həyat tərzi deyil, uzunmüddətli və yoxlanıla bilən nəticələri müəyyən edir. Ona görə də sosial mediada “mənim kimi yaşamaq istəyirsənsə, mənim kimi trade et” mesajını görəndə Lamborghini-yə yox, sübut edilə bilən nəticələrə baxın.

Adı çekilən şirkət və məlumatların linkləri :

Lion Heart Lifestyle - https://www.lionheartlifestyle.com/models-influencers

Milani Exotic Car Rental - https://milanirentals.com/picturecar-videoshoot-photoshoot-car-rental

Miami Dream Life Yachts - https://miamidreamlife.com/social-media-content-creation

https://www.ftc.gov/legal-library/browse/cases-proceedings/182-3066-devumi-llc

https://consumer.ftc.gov/consumer-alerts/2019/10/fake-followers-social-media-hoax

https://www.ftc.gov/news-events/news/press-releases/2024/08/federal-trade-commission-announces-final-rule-banning-fake-reviews-testimonials

https://www.justice.gov/usao-edny/pr/instagram-influencer-known-jay-mazini-sentenced-84-months-prison-overlapping-fraud-0

https://www.justice.gov/archives/opa/pr/texas-man-pleads-guilty-wire-fraud-foreign-exchange-investment-fraud-scheme

https://www.sec.gov/newsroom/press-releases/2022-221

https://www.justice.gov/archives/opa/pr/eight-men-indicted-114-million-securities-fraud-scheme-orchestrated-through-social-media

https://www.ftc.gov/legal-library/browse/cases-proceedings/2023198-warrior-trading-inc-ftc-v

Fond bazarında uğurlu olmaq təkcə yaxşı şirkət seçməkdən ibarət deyil. Bazarın dilini başa düşmək ən az fundamental analiz qədər vacibdir. Hər gün analitik hesabatlarında, CNBC, Bloomberg və Wall Street araşdırmalarında yüzlərlə termin istifadə olunur. Bu terminlərin mənasını bilmədən bazarın nə dediyini anlamaq çətinləşir. Bu yazıda səhm bazarında ən çox istifadə olunan terminləri sadə dillə izah etməyə çalışacayıq.

Qiymət və Bazar Terminləri

1. Bull Market

Qiymətlərin uzun müddət yüksəldiyi bazar. Adətən indekslər əvvəlki minimumdan 20% və ya daha çox yüksəldikdə Bull Market hesab olunur.

2. Bear Market

Qiymətlərin uzun müddət aşağı düşdüyü bazar. İndeks əvvəlki zirvədən 20%-dən çox düşərsə Bear Market adlanır.

3. Correction

Qiymətin zirvədən 10-20% enməsi. Normal bazar düzəlişi hesab olunur.

4. Rally

Qısa və ya uzun müddətli güclü yüksəliş.

5. Pullback

Yüksəliş zamanı baş verən kiçik geri çəkilmə.

6. Dip

Qiymətin qısamüddətli enməsi. “Buy the Dip” termini məhz buradan yaranıb.

7. Breakout

Qiymətin vacib müqaviməti qıraraq yuxarı çıxması.

8. Breakdown

Qiymətin vacib dəstəyi aşağı qırması.

9. Resistance

Satıcıların gücləndiyi qiymət səviyyəsi. Adətən resistance xətti keçilmiyəndə qiymət geri dönüş edir.

10. Support

Alıcıların gücləndiyi qiymət səviyyəsi. Adətən dəstək xətti keçilə bilmiyəndə qiymət yuxarı doğru dönüş edir

Maliyyə Göstəriciləri

11. Market Capitalization

Şirkətin bazar dəyəri. Formula: Səhm sayı × Cari qiymət

12. Large Cap

10 milyard dollardan böyük şirkətlər.

13. Mid Cap

2–10 milyard dollar arası.

14. Small Cap

300 milyon–2 milyard dollar.

15. Mega Cap

200 milyard dollardan böyük şirkətlər.

Apple, Microsoft, Nvidia kimi.

16. Enterprise Value (EV)

Şirkətin real alış qiyməti. EV = Market Cap + Borc – Nağd Pul

17. Revenue

Şirkətin satış gəliri.

18. Gross Profit

Satış gəliri minus məhsulun maya dəyəri.

19. EBITDA

Əməliyyat fəaliyyətinin gücünü göstərən göstərici.

20. Free Cash Flow (FCF)

Şirkətin sərbəst istifadə edə biləcəyi pul. Wall Street-də ən vacib göstəricilərdən biridir.

Mənfəət Terminləri

21. EPS

Hər səhmə düşən mənfəət.

22. EPS Beat

Şirkətin analitik gözləntisini keçməsi.

23. EPS Miss

Gözləntidən zəif nəticə.

24. Guidance

Şirkətin gələcək proqnozu. Bəzən gələcək proqnoz cari nəticədən daha vacib olur.

25. Beat and Raise

Həm nəticəni keçir, həm də gələcək proqnozu artırır. Wall Street-də bu yüksəliş sayılır.

Qiymətləndirmə Terminləri

26. P/E Ratio

Qiymət / Mənfəət nisbəti.

27. Forward P/E

Növbəti ilin mənfəətinə əsasən hesablanır.

28. PEG Ratio

P/E-ni böyümə sürəti ilə müqayisə edir.

29. Price to Sales

Qiymət / Satış nisbəti. Xüsusilə AI şirkətlərində istifadə olunur.

30. EV / EBITDA

Şirkət qiymətləndirilməsində ən məşhur göstəricilərdən biri.

Ticarət Terminləri

31. Volume

Ticarət həcmi.

32. Average Daily Volume

Orta gündəlik həcm.

33. Liquidity

Alış-satış rahatlığı - bir səhmi qiymətinə ciddi təsir etmədən nə qədər asan alıb-sata biləcəyinizi göstərir. Likvidlik yüksək olduqda alıcı və satıcı çox olur, buna görə alış və satış sürətli və rahat baş verir. Likvidlik aşağı olduqda isə hətta kiçik həcmdə alış və ya satış belə qiyməti əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər.

34. Float

Sərbəst dövriyyədə olan səhmlər. Şirkətin bazarda sərbəst alınıb-satıla bilən səhmlərinin sayıdır. Rəhbərliyin, təsisçilərin və ya uzunmüddətli saxlanılan səhmlər float-a daxil edilmir. Float nə qədər az olarsa, qiymətin kəskin qalxıb-enmə ehtimalı bir o qədər yüksək olur.

35. Insider Ownership

Rəhbərliyin sahib olduğu səhmlər.

36. Institutional Ownership

Fondların sahib olduğu səhmlər.

37. Short Interest

Short satılmış səhmlərin faizi. Short Interest — qiymətin düşəcəyini gözləyərək borc alınıb satılan səhmlərin ümumi sayını və ya faizini göstərir. Short Interest nə qədər yüksək olarsa, həmin səhmdə short squeeze (qiymətin kəskin yüksəlməsi) ehtimalı bir o qədər artır. Məsələn, Short Interest 25%-dirsə, bu o deməkdir ki, sərbəst dövriyyədəki səhmlərin 25%-i short mövqedədir.

38. Short Float

Float-un neçə faizinin short olması. Short Float — şirkətin float (sərbəst dövriyyədə olan səhmləri) içərisində neçə faizinin short satıldığını göstərir. Bu göstərici nə qədər yüksək olarsa, short squeeze ehtimalı bir o qədər artır. Məsələn, Short Float = 20% deməkdir ki, bazarda sərbəst dövriyyədə olan səhmlərin 20%-i short mövqedədir.

39. Short Squeeze

Short satanların məcburi alış etməsi.

40. Margin Call

Broker tərəfindən əlavə təminat tələbi.

Bazar Psixologiyası

41. FOMO

Fear Of Missing Out. Fürsəti qaçırmaq qorxusu.

42. Panic Selling

Panik satışları.

43. Capitulation

İnvestorların ümidsizliklə kütləvi satış etməsi. Çox vaxt bazar diblərində görülür.

44. Dead Cat Bounce

Kəskin düşüşdən sonra qısa yüksəliş.

45. Blow-off Top

Son böyük yüksəliş. Çox vaxt bazar zirvəsində yaranır.

Wall Street Terminləri

46. Catalyst

Qiyməti dəyişdirəcək hadisə. Məsələn maliyyə hesabatı, AI müqaviləsi , FED qərarı.

47. Multiple Expansion

Şirkətin daha yüksək qiymətləndirilməsi. Mənfəət dəyişməsə belə səhm bahalaşa bilər.

48. Risk-On

İnvestorların riskli aktivlər alması.

49. Risk-Off

İnvestorların təhlükəsiz aktivlərə keçməsi.

50. Rotation

Pulun bir sektordan digərinə keçməsi. Məsələn Texnologiyadan Enerjiyə.

Fond bazarında istifadə olunan terminləri bilmək sadəcə nəzəri bilik deyil, daha düzgün qərarlar vermək üçün praktik üstünlükdür. Analitik hesabatları, maliyyə nəticələrini və bazar xəbərlərini başa düşmək bu anlayışlardan keçir. Bu anlayışları mənimsədikdən sonra Wall Street analitiklərinin hesabatlarını oxumaq, şirkətləri müqayisə etmək və bazarın gündəlik reaksiyalarını şərh etmək xeyli asanlaşır.

Bəzi insanlar bazarı izləyir. Bəziləri isə bazarın tarixini yazır. Jesse Livermore ikinci qrupa aid idi. O, nə Harvard məzunu idi, nə də böyük bankın rəhbəri. Cəmi ibtidai təhsil almış kasıb bir gənc idi. Buna baxmayaraq, XX əsrin əvvəllərində Wall Street-in ən qorxulan və ən hörmət edilən treyderinə çevrilmişdi. O, bazar çöküşlərini əvvəlcədən görür, milyonlarla dollar qazanır, sonra isə demək olar ki, hər şeyini risk edərək itirirdi. Onun həyatı həm uğurun, həm də riskin ən parlaq nümunəsidir.

Kasıb ailədən Wall Street əfsanəsinə gedən yol

Jesse Livermore 26 iyul 1877-ci ildə ABŞ-ın Massaçusets ştatında kasıb fermer ailəsində dünyaya gəldi. Maddi imkanlar məhdud olduğundan yalnız ibtidai təhsil ala bildi. 14 yaşında ailəsini tərk edərək Bostona getdi və broker şirkətində ən sadə işlərdən birinə başladı. Onun vəzifəsi fond birjasından gələn qiymətləri lövhəyə yazmaq idi. Əksəriyyət üçün bu monoton iş idi. Livermore üçün isə bu, gələcəyinin universiteti oldu. O, saatlarla qiymətlərin necə dəyişdiyini izləyir, bazarın ritmini öyrənirdi. Qısa müddətdə başa düşdü ki, qiymətlər təsadüfi hərəkət etmir. Bazarın öz psixologiyası və davranışı var.

İlk qazanc

Cəmi 15 yaşında ilk əməliyyatını həyata keçirdi. Qazancı cəmi 3,12 dollar idi. Bu məbləğ böyük görünməsə də, Livermore sonralar yazırdı ki, həmin gün qazandığı dərs milyonlarla dollardan daha qiymətli idi. Bir il sonra artıq işindən ayrıldı və yalnız treydinqlə məşğul olmağa başladı. O dövrdə investorların istifadə edə biləcəyi maliyyə hesabatları, gəlir proqnozları və ya müasir analitik platformalar yox idi. Livermore şirkətləri deyil, qiymətləri öyrənirdi. Onun fikrincə “Qiymət hər şeyi bilir” prinispi ən doğru prinsip idi. O, bazarın hansı istiqamətə getdiyini qiymət davranışından müəyyən etməyə çalışırdı. Bu yanaşma sonralar texniki analizin əsas prinsiplərindən birinə çevrildi. Bir müddət sonra artıq hər riskin milyonlara çevrildiyi ( həm qazancda , həm də itkidə) dövrə çatmışdı. 1900–1940-cı illər arasında Livermore üç dəfə böyük sərvət qazandı. Və üç dəfə də həmin sərvətləri demək olar ki, tamamilə itirdi. Bu fakt onun nə qədər cəsarətli treyder olduğunu göstərsə də, eyni zamanda risk idarəetməsinin əhəmiyyətini də ortaya qoyurdu.

1907-ci il – İlk böyük zəfər

1906-cı ildə ABŞ bazarında böyük optimizm hökm sürürdü. Əksər investorlar qiymətlərin sonsuza qədər yüksələcəyini düşünürdü. Livermore isə bazarın zəiflədiyini hiss etdi. O, Union Pacific səhmlərində böyük short mövqeyi açdı. İki gün sonra San-Fransiskoda dağıdıcı zəlzələ baş verdi. Bu zəlzələ onun proqnozunun sürətlənməsinə səbəb oldu. Bazar sürətlə çökdü. Livermore isə təxminən 300 min dollar qazandı. Bu, həmin dövr üçün inanılmaz məbləğ idi.

Wall Street-in “Ayısı”

1907-ci il maliyyə panikası zamanı Livermore yenidən bazarın enəcəyini proqnozlaşdırdı. O, böyük short mövqeləri ilə bir gündə təxminən 1 milyon dollar qazandı. Lakin hadisələr bununla bitmədi. Məşhur bankir J.P. Morgan bazardakı panikanın qarşısını almaq üçün Livermore-dan short mövqelərini bağlamasını xahiş etdi. Livermore bunu qəbul etdi. Daha sonra bazar bərpa olunanda yüksəlişdən də milyonlarla dollar qazandı. Bu hadisədən sonra ona “Wall Street-in Ayısı” ləqəbi verildi.

Tarixi dəyişən əməliyyat – 1929

1929-cu ildə ABŞ fond bazarında böyük köpük yaranmışdı. Hamı səhmlərin yalnız yüksələcəyinə inanırdı. Livermore isə bazarda zəiflik hiss edirdi. Əvvəlcə kiçik həcmdə short əməliyyatları açdı. Hətta bu prosesdə təxminən 250 min dollar itirdi. Lakin fikrini dəyişmədi. O, tədricən böyük short mövqeyi toplamağa davam etdi. 29 oktyabr 1929-cu ildə tarixə Black Tuesday kimi düşən gün gəldi. ABŞ fond bazarı tarixinin ən böyük çöküşlərindən birini yaşadı. Milyonlarla investor bütün sərvətini itirdi. Livermore isə həmin gün təxminən 100 milyon dollar qazandı. Bugünkü pulla bu məbləğ təxminən 1,5 milyard dollara bərabər hesab olunur. Bu, Wall Street tarixinin ən məşhur treydlərindən biri sayılır.

Bəs necə oldu ki, hər şeyini itirdi?

Ən maraqlı sual da budur. Əgər bazarı bu qədər yaxşı oxuyurdusa, niyə sərvətini qoruya bilmədi? Cavab isə çox sadədir. Livermore bazarı çox yaxşı başa düşürdü. Amma hər zaman öz emosiyalarını idarə edə bilmirdi. Yenə də bazarda uğurun 90%-nin asılı olduğu psixologiya zəifliyi öz işini gördü. O, uğur qazandıqca daha böyük risklər almağa başladı. Leverage artırdı. Bəzən qaydalarını özü pozurdu. Ən böyük səhvlərini isə məhz öz sisteminə əməl etmədiyi vaxtlarda edirdi.

SEC dövrü və son eniş

1934-cü ildə ABŞ-da SEC yaradıldı. Fond bazarında ciddi qaydalar tətbiq olunmağa başladı. Livermore-un sərbəst ticarət etdiyi dövr artıq başa çatmışdı. Bir neçə uğursuz əməliyyatdan sonra maliyyə vəziyyəti sürətlə pisləşdi. 1940-cı ildə artıq müflis idi. Həmin ilin noyabr ayında isə həyatına faciəvi şəkildə son qoydu.

Kitabı niyə bu qədər məşhurdur?

Livermore-un həyatından ilhamlanaraq Edwin Lefevre “Reminiscences of a Stock Operator” kitabını yazdı. Bu kitab bu gün də dünyanın ən məşhur investisiya kitablarından biri hesab olunur.

William J. O’Neil belə deyirdi: “45 illik karyeram ərzində həqiqətən dəyərli hesab etdiyim cəmi 10–12 kitab görmüşəm və onların arasında Reminiscences xüsusi yer tutur.” Bu gün də Warren Buffett-dən tutmuş Paul Tudor Jones-a qədər bir çox peşəkar investor bu kitabı tövsiyə edir.

Jesse Livermore-un bazar fəlsəfəsi

Onun uğurunun sirri mürəkkəb düsturlarda deyildi. Əsas prinsipləri çox sadə idi:

• Trendə qarşı yox, trend ilə hərəkət et.

• Zərəri kiçik saxla, qazanan mövqeləri böyüt.

• Bazarla mübahisə etmə.

• Emosiyalarını idarə edə bilməyən investor bazarı məğlub edə bilməz.

• Ən böyük pullar gündəlik alqı-satqıdan deyil, düzgün mövqeni səbirli şəkildə saxlamaqdan qazanılır.

Bu fikirlər yüz ildən çox vaxt keçməsinə baxmayaraq bu gün də aktuallığını qoruyur. Jesse Livermore-un həyatı bir paradoksdur. O, tarixdə bazarı ən yaxşı oxuyan insanlardan biri idi. Lakin eyni zamanda tarixdə ən böyük sərvətlərdən bir hamısını itirən treyderlərdən də biri oldu. Onun hekayəsi bizə göstərir ki, fond bazarında uğur qazanmaq üçün təkcə bazarı başa düşmək kifayət deyil. Risk idarəetməsi, nizam-intizam və emosional nəzarət uzunmüddətli uğurun əsas şərtləridir. Bəlkə də Jesse Livermore-un ən böyük mirası qazandığı milyonlar deyil, bazar haqqında qoyub getdiyi dərslərdir. Bu səbəbdən o, bu gün də Wall Street tarixinin ən çox öyrənilən və ən çox sitat gətirilən treyderlərindən biri olaraq qalır.

İnsan beyni çox qəribədir. Onun hansı gücə malik olduğunu hələ də tam şəkildə izah etmək mümkün olmayıb. Deməli, işlədiyim şirkətdə mütəmadi olaraq onlayn təlimlər keçirilir. Onlardan biri də otelə gələn, müalicə alan xəstə qonaqlarla bağlıdır.

Bilməyənlər üçün deyim ki, Marriott International kimi böyük otel şəbəkələrinin hospital tipli hotelləri də var. Bu hotellər böyük xəstəxanalara bağlı olur və xəstələrə və ya onların yaxınlarına endirimlər təqdim olunur. Hətta bəzi hotellər var ki, eyni zamanda xəstəxana funksiyasını da yerinə yetirir və kənardan adi qonaq qəbul etmir. Belə yerlərdə birbaşa təcili tibbi yardım helikopterlərinin enişi üçün meydançalar olur. Yəni mühit xəstəxanadan çox otel ab-havasını xatırladır, palatalar isə otel otaqları kimidir. Belə hotellərdən biri də bizim komandaya bağlıdır və Houston şəhərində yerləşir.

İndi keçək təlim məsələsinə. Təlimlər bəzən video formatında, bəzən isə birbaşa peşəkar həkim və psixoloqlar tərəfindən keçirilir. Bu dəfə beyin xərçəngi üzrə ixtisaslaşmış bir həkim konfransa qoşulmuşdu. Mən də çoxdan maraqlandığım plasebo effektinin nə dərəcədə real olması ilə bağlı sual verdim. Mövzu o qədər maraqlı oldu ki, digər əməkdaşlar da suallar verməyə başladı. Həkim isə çox sakit və mümkün qədər sadə dildə izah edirdi.

Məlum oldu ki, ABŞ-da bir çox böyük universitetlər plasebo effekti ilə bağlı ciddi araşdırmalar aparır. Hətta Harvard University tərəfindən aparılan bir araşdırma birbaşa plasebo effektinin beyin xərçənginə təsiri ilə bağlı olub. Nəticə çox aşağı olsa da (təxminən 1%), müsbət nəticə qeydə alınıb. Yəni bəzi hallarda həkimlər beyin xərçəngi ilə mübarizə aparan xəstələrə real dərman olmayan (adətən “Sugar Pill” deyillər belə dərmanlara ) verib və analiz nəticələrini elə təqdim ediblər ki, xəstə tədricən sağaldığına inansın. Bir müddət sonra isə həqiqətən müəyyən irəliləyiş müşahidə olunub.

Təbii ki, bu yanaşma xəstəliyin mərhələsindən asılı olaraq tətbiq olunur və daha çox vəziyyəti ağır olmayan xəstələrdə istifadə edilir. Həkim qeyd etdi ki, 23 illik təcrübəsində həm özü, həm də həmkarları plasebo effektindən kifayət qədər fayda görüblər.

Sonda maraqlı bir fikir dedi : ümmiyyətlə beyin çox qəribə bilinməyən gücə malikdi , hara istəsəniz sizi mütləq ora aparacaq mənfi ya müsbət ayırmadan. Ona görə mütləq positiv yanaşın hərşeyə və daha çox beyininizi risk edib uğur qazanmağınız baradə olan fikirllərlə doldurun nəinki risk edib itirmək barədə .

Belə , maraqlı söhbət idi dedim bölüşüm sizlə də.

Son günlər qlobal maliyyə bazarlarında gərginlik yenidən artıb. İnvestorların diqqəti isə bazarın “qorxu barometri” hesab olunan VIX indeksinə yönəlib.

2026-cı ilin 9 mart tarixində VIX gün ərzində 35.3 səviyyəsinə qədər yüksəldi. Daha sonra günün ortasında S&P 500 indeksində baş verən dönüşdən sonra göstərici 25.5 səviyyəsində bağlandı. Bu hadisə Wall Street-də köhnə, lakin hələ də aktual olan bir sualı yenidən gündəmə gətirdi. VIX 35 səviyyəsinə çatanda almaq tarixən yaxşı strategiyadırmı?

Tarixi statistika nə göstərir?

Analitik Wayne Whaley tərəfindən aparılan və 1990-cı ildən bəri VIX məlumatlarına əsaslanan araşdırma bu sual üçün maraqlı nəticələr ortaya qoyur. Araşdırmada çox sadə 2 addımlıq bir strategiya test edilib.

1. VIX gün ərzində 35 səviyyəsini keçəndə S&P 500 indeksini almaq

2. Daha sonra VIX ilk dəfə 20-dən aşağı düşəndə indeksini satmaq

1990-cı ildən bəri belə vəziyyət 23 dəfə baş verib. Nəticə isə olduqca diqqət çəkicidir. Belə ki , 23 əməliyyatdan 22-si mənfəətlə nəticələnib və orta qazanc +7.58% olub. Orta gözləmə müddəti isə 78 ticarət günü (təxminən 3.7 ay) çəkib.Bu statistika “Panika pik həddə çatanda bazar çox vaxt dibə yaxın olur” psixologiyasını aydın göstərir

Qorxu indeksi və bazar psixologiyası

VIX indeksi çox vaxt “fear index” – qorxu indeksi kimi tanınır. Bu göstərici yüksəldikcə bazarda qeyri-müəyyənlik və panika artmış sayılır. İnvestorlar riskdən qaçmağa çalışır və səhmləri satmağa başlayır. Tarix göstərir ki, məhz belə anlarda kütləvi satışlar baş verir və qiymətlər sürətlə düşür. Lakin, qısa müddət sonra bərpa mərhələsi başlayır . Məşhur investor Warren Buffett bu bazar davranışına uyğun olaraq illər əvvəl “Başqaları qorxanda al, başqaları acgöz olanda sat” sözləri ilə öz münasibətini bildirmişdi. VIX 35 strategiyası da əslində bu ideyanın statistik təsdiqi kimi görünür.

Bear və Bull investorlar qarşı-qarşıya

Lakin bazarda hamı bu optimist statistikaya eyni cür yanaşmır. Ayı mövqeyində (Bear investorlar) olan investorlar yəni bazarda düşüş gözləyən investorlar forumlarda qəttiyətlə qeyd edir ki VIX 35 hər zaman son qorxu nöqtəsi demək deyil. Keçmiş böhranlarda VIX 50 və daha yüksək səviyyələrə qədər yüksəlib. Yəni VİX 35 olandan sonra bazar əvvəlcə 10-40% daha aşağı düşüb və yalnız bundan sonra yüksəliş başlayıb. Onların fikrincə, hazırkı makroiqtisadi risklər də bu senarini mümkün edir. Belə ki , neft qiymətlərinin 100 dolları keçmə ehtimalı, faiz dərəcələrinin uzun müddət yüksək qalması və qlobal iqtisadi qeyri-müəyyənliy bear investorları “ VIX 35 sadəcə bir dayanacaq ola bilər” fikirində saxlayır.

Digər tərəfdən bazarda yüksəliş gözləyən bull investorlar fərqli düşünür. Onların fikrincə bazar artıq ən pis xəbərlərin böyük hissəsini qiymətləndirib və hazırda bazar dibinin formalaşması mərhələsi gedir. Onlar xüsusilə bir faktı vurğulayırlar - S&P 500 indeksi hələ də 27 yanvar tarixindəki bağlanış minimumundan cəmi 4.96% uzaqdadır. Bull tərəfinə görə bu fakt bazarın gözlənildiyindən daha dayanıqlı olduğunu göstərir.

Strategiyanın ən maraqlı detalı

Araşdırmada diqqət çəkən başqa bir məqam da var. Analitik Whaley qeyd edir ki, əgər VIX 35 alış siqnalı bazarın əvvəlki maksimumundan 10% yaxınlıqda baş verirsə, tarixdəki ən böyük drawdown-ların əksəriyyətindən qaçmaq mümkün olub.

Bunun nə demək olduğun sadə izah etsək müəllif qeyd edir ki , VIX 35 siqnalı hər dəfə eyni dərəcədə təhlükəsiz deyil. Amma bir şərt var ki, bu siqnal daha təhlükəsiz olur. Şərt də odur ki , əgər bazar öz əvvəlki rekordundan (all-time high) çox uzağa getməyibsə . Yəni S&P 500 əvvəlki maksimumundan 10%-dən çox düşməyibsə və bu zaman VIX 35 olursa , onda tarixən bazar çox böyük əlavə düşüş etməyib, yəni böyük drawdown-lardan (məsələn −20%, −30%) çox vaxt qaçmaq mümkün olub.

Sadə misal:

Tutaq ki S&P maksimumu( All Time High) = 6000 $ olub və sonra 10% aşağı = 5400 $ düşüb. Əgər S&P 5400 ətrafında olanda VIX = 35 olubsa , onda tarix göstərir ki, bu vəziyyət çox vaxt yaxşı alış nöqtəsi olub və bazar bu nöqtədən daha çox aşağı düşməyib.

Amma əgər bazar artıq maksimumdan 30-40% düşmüş vəziyyətdədirsə və bunda sonra VIX = 35 ətrafinda olursa, bu hələ də dib demək olmaya bilər və ehtimal böyükdür ki bazar biraz da düşəcək.

Lakin bu yanaşma tənqidçilərin də diqqətindən yayınmayıb. Bear investorlar bunu “Cherry picking” (yəni yalnız öz işinə yarayan məlumatları seçmək) kimi qiymətləndiriblər. Bunun həqiqətən belə olub-olmadığını isə yalnız bazarın növbəti hərəkəti göstərəcək.

Tarixi fürsət, yoxsa bazar tələsi?

VIX 35 siqnalı hazırda investorları iki düşərgəyə bölüb. Bir tərəf hesab edir ki, bazar qorxunun pik nöqtəsinə çatıb və bunu uzunmüddətli investorlar üçün nadir alış fürsətlərindən biri kimi görür.

Digər tərəf isə düşünür ki , makroiqtisadi risklər hələ tam qiymətləndirilməyib və bazarın qarşısında hələ daha aşağı səviyyələr ola bilər.

Tarix isə indiyə qədər belə vəziyyətlərdə tez-tez eyni mesajı verib - Panika çox vaxt bazarın ən maraqlı alış nöqtələrini yaradır.

Lakin hər böhran və hər bazar dövrü özünəməxsus olur. İndi investorlar bir sualın cavabını gözləyirlər - Bu dəfə tarix yenidən təkrarlanacaq, yoxsa 2026 bazarları fərqli bir hekayə yazacaq?

Leopold Aschenbrenner (Aşenbrenner ) Almaniyada doğulub və çox erkən yaşdan akademik mühitdə diqqət çəkib.

Əsil hekayə 2021-ci ildə, Leopoldun cəmi 19 yaşında Columbia University-ni birinciliklə (Valedictorian) bitirməsi ilə başlayır. Universitetdə oxuduğu dövrdə iqtisadiyyat və statistika üzrə ixtisaslaşmış, həmçinin AI ilə əlaqəli tədqiqatlarda iştirak etmişdi. Economics və Math-Statistics üzrə nadir istedada malik olan bu gənc, karyerasını rəqəmlər üzərində deyil, bəşəriyyətin ən böyük texnoloji sıçrayışı olan Artificial Intelligence (AI) üzərində qurmağa qərar verir. O, Sam Altman-ın rəhbərlik etdiyi OpenAI-ın "Superalignment" komandasına qoşulur. Bu komandanın məqsədi çox iddialı idi. Komanda insandan daha ağıllı süni intellekt sistemlərini təhlükəsiz idarə edilməsi üzərində çalışırdı. Başqa sözlə, bu tədqiqatçılar gələcəkdə ortaya çıxa biləcək superintellektual AI sistemlərinin nəzarətdən çıxmaması üçün texnologiyalar üzərində işləyirdilər.

Lakin OpenAI-də onun fəaliyyəti uzun sürmədi. 2024-cü ilin aprel ayı Aschenbrenner üçün dönüş nöqtəsi oldu. O, OpenAI-dan qovuldu. Rəsmi səbəb kimi “leaking confidential information” (məxfi məlumatların sızdırılması) göstərilsə də, pərdəarxası məqamlar daha dərindir. Leopoldun iddiasına görə, o, şirkət daxilində AI safety (təhlükəsizlik) boşluqları və dövlət təhlükəsizliyi riskləri barədə şuraya xəbərdarlıq məktubu yazmışdı. Bu hadisədən bir ay sonra isə OpenAI-nin Superalignment komandası tamamilə ləğv edildi və komandanın bir neçə əsas üzvü şirkətdən ayrıldı.

Lakin olanlar onu sarsıtmaq əvəzinə, ona yeni bir yol açdı. İşdən çıxarıldıqdan qısa müddət sonra o, “Situational Awareness - The Decade Ahead”(Situasiyadan Xəbərdar Olma) adlı 165 səhifəlik məqalə yayımladı. Qısa zamanda viral olan bu məqalə sadəcə bir yazı deyil, gələcəyin iqtisadi yol xəritəsi idi. Məqalənin 165 səhifə olmasına baxmayaraq 1 ay içində minlərlə insan onu oxudu.

Aşenbrenner bu məqalədə iddia edirdi ki, 2027-ci ilə qədər Süni İntellekt insan zəkasına bərabər səviyyəyə (AGI) çatacaq və bu, dünyada görünməmiş bir enerji və hesablama gücü aclığı yaradacaq. Bu sənəd , AI sistemlərinin öz AI tədqiqatını avtomatlaşdıra biləcəyi və bunun texnoloji inkişafı sürətləndirərək “runaway superintelligence” (Nəzarətdən çıxacaq qədər sürətlə inkişaf edən superintellekt) yaradacağı haqqında çox iddialı proqnozlar verirdi.

Məqalə Silikon Vadisində və texnologiya mediasında böyük rezonans doğurdu. Bəzi ekspertlər onu “AI dövrünün peyğəmbəri” kimi qiymətləndirsə də, digərləri bunu həddindən artıq optimist hesab edirdi.

Aşenbrenner bu məqaləni sadəcə akademik fikir kimi təqdim etmədi. O, bu ideyaları bir investisiya strategiyasına çevirdi. Silikon Vadisinin nəhəngləri – Stripe-ın qurucuları Kollison qardaşları və investor Nat Fridman ona inandılar. Situational Awareness LP adlı fond yaradıldı. Fondun ilk kapitalı təxminən 225 milyon dollar idi və Silikon Vadisinin bir neçə tanınmış investorundan da maliyyə dəstəyi aldı.

Cəmi bir il əvvəl fondunda 383 milyon dollar olan Leopold, 2026-cı ilin əvvəlinə olan məlumata görə, 5.5 milyard dollarlıq bir portfeli idarə edir. Onun ticarət strategiyası klassik texnoloji investisiyalardan fərqlənir. O, sadəcə proqram təminatına deyil, AI-ı ayaqda saxlayacaq “fiziki dünyaya” investisiya edir.

Bu strategiya AI inqilabı baş verəcəksə, ən böyük qazancı onu dəstəkləyən infrastrukturu quran şirkətlər əldə edəcək ideyasına əsaslanırdı.

Aschenbrenner-in milyardlarla dollar sərmayə qoyduğu konkret şirkətlər, ticarət strategiyasında üstünlük verdiyi sektorlar və hazırda portfelində aktiv saxladığı səhmlər aşağıdakılardır.

Fondun əsas ticarət etdiyi sektor şirkətləri belə idi:

• Enerji İnfrastrukturuna investisya - AI data mərkəzlərini qidalandırmaq üçün lazım olan yaşıl enerji və nüvə həlləri ( nuclear energy ) şirkətləri. Bəzən həttda enerji və elektrik istehsalı şirkətlərinə CAL optionları almaq.

• Bitcoin Maynerləri: Güclü elektrik şəbəkələrinə malik olan və indi bu gücü AI-a yönəldən şirkətlər.

• Çip Təchizatı: Hesablama gücü üçün lazım olan hər bir detal.

• Bütövlükdə digər AI infrastruktur şirkətlərinə investisiya

  

Bu gün Wall Street analitikləri Leopold Aschenbrenner- i “yeni nəslin Rey Daliosu” və ya “AI dövrünün gənc mütəfəkkiri” kimi xarakterizə edirlər. Onun hekayəsi, texnoloji etikadan maliyyə imperiyasına uzanan nadir bir uğur yoludur.

OpenAI bəlkə də bir tədqiqatçını itirdi, lakin dünya iqtisadiyyatı gələcəyi hər kəsdən tez görən yeni bir oyunçu qazandı. Aşenbrennerin manifestində qeyd etdiyi kimi: “Məsələ AI-ın gəlib-gəlməyəcəyi deyil, bizim buna nə qədər hazır olduğumuzdur.”

Leopold Aschenbrenner-in hekayəsi hələ yeni başlayır. Onun proqnozlarının doğru çıxıb-çıxmayacağını isə yalnız gələcək göstərəcək. Əgər süni intellekt həqiqətən də onun iddia etdiyi kimi qlobal iqtisadiyyatı dəyişdirərsə, bu gənc tədqiqatçı tarixdə sadəcə investor kimi deyil, AI dövrünün ən erkən strateqlərindən biri kimi xatırlana bilər.

Texnologiya dünyasında bəzən elə hadisələr yaşanır ki, sanki Hollivud ssenarisindən çıxıb. Bu dəfə isə diqqət mərkəzində Sammy Azdoufal adlı texnologiya həvəskarı və onun aldığı $2000-lıq DJI robot tozsoranı dayanır.

Hekayə adi bir alışla başlayır. Sammy bahalı robot tozsoran alır. Amma o, adi istifadəçi kimi mobil tətbiqdən istifadə etmək istəmir. O tozsoranı Xbox kontrolleri (joystick ) ilə idarə etmək fikirinə düşür.

Süni intellekti işə qarışdıranda olanlar olur.

Sammy bunun üçün Anthropic şirkətinin yaratdığı Claude modelini işə salır. Məqsəd cihazın API-sini analiz edib joystick vasitəsilə idarə etməkdir. Claude API ilə əlaqə qurmağı bacarır və sistemdən autentifikasiya tokeni əldə olunur. Qoşulma uğurlu görünür. Amma burada gözlənilməz hadisə baş verir.

Sistem Sammy-nin bir yox, 7000 robot tozsoranı idarə etdiyini göstərir.

O, yenidən yoxlayır. Bəli düz 7000 cihaza girişi və idarəçilik icazəsi var.

Təhlükəli boşluq necə tapılır ?

Araşdırma göstərir ki, autentifikasiya mexanizmində ciddi boşluq var. Cihaz sahibliyi yoxlanılmır. Yəni istənilən keçərli token planetdəki istənilən qurğuya çıxış imkanı yarada bilir.

Nəticədə Sammy 24 ölkədə yerləşən minlərlə evin canlı kamera görüntülərinə, xəritələmə məlumatlarına və tam mərtəbə planlarına çıxış əldə edir.

Təsəvvür edin Almaniyada gecə saat 11-də evində sakitcə yeməyini yeyən bir insan, öz robot tozsoranının kamerası ilə potensial olaraq kənardan izlənə biləcəyindən xəbərsizdir.

Bir API çağırışı məsafəsində olmaq tarixdə ən məlumatlı oğruya çevrilmək üçün kifayət edir. Amma Sammy-nin məqsədi oğurluq deyildi. O, sadəcə joystick ilə tozsoran sürmək istəyirdi. O, etik davranaraq problemi dərhal şirkətə bildirir. DJI məsələni iki gün ərzində aradan qaldırır. Sammy isə bahalı döşəmə təmizləyicisi hədiyyəsi ilə gündəmə düşür.

Bu hadisə bir daha göstərir ki, IoT (internetə qoşulan cihazlar) dünyasında təhlükəsizlik ən zəif halqadır. Şirkətlər sürətlə məhsul bazara çıxarır, amma bəzən təhlükəsizlik arxa planda qalır.

Film kimi səslənir. Amma texnologiya dövründə reallıq çox vaxt filmdən daha maraqlu olur.

Costco və Sam’s Club nədir və necə işləyir?

Costco və Sam’s Club ABŞ-da fəaliyyət göstərən böyük anbar tipli pərakəndə satış şəbəkələridir. Onlar supermarketdən fərqli olaraq “warehouse club” modeli ilə işləyirlər – yəni müştərilər alış-veriş etmək üçün illik üzvlük haqqı ödəməlidirlər.

Bu mağazalarda məhsullar böyük həcmdə (topdan formatda - yəni 1 snikers şokaladı əvəzinə içində 10-15 sinkers olan 1 qutu almalısız ) və nisbətən aşağı qiymətlə satılır. Məqsəd hər məhsuldan yüksək mənfəət qazanmaq deyil, böyük həcmdə satış edərək ümumi gəliri artırmaqdır.

Bu şirkətlər necə pul qazanır?

Onların gəlir modeli iki əsas mənbəyə əsalanır :

Üzvlük haqları və Məhsul satışı

1- Üzvlük haqları – Müştərilər illik üzvlük üçün ödəniş edir. Bu sabit və yüksək marjalı gəlirdir. Əsl güc buradadır. Üzvlük gəliri ümumi satışın təxminən 2-3 %-i olsa da , demək olar ki, xalis mənfəət gəlirinin çox böyük hissəsini təşkil edir çünki costu (xərci) yoxdur.

Üzvlük haqlarına qısa nəzər salaq.

Costco

• Gold Star (Basic): $65 / il

• Executive: $130 / il

Executive üzvlük alışların 2%-ni geri qaytarır ( cashback ) və daha yüksək gəlir yaradır.

Sam’s Club

• Club: ~$50 / il

• Plus: ~$110 / il

Plus üzvlük əlavə cashback və xidmət üstünlükləri verir.

Mağazaya daxil olmaq üçün üzvlük kartı göstərilir. Girişdə kart yoxlanılır, kassada yenidən skan edilir ( skan etmədən self-checkout işləmir və ya məhsulları kassaya vurmaq olmur ) . Kart müştərinin şəxsən öz adına bağlıdır. Bəzi hallarda şəxsiyyət yoxlanışı aparılır. Bu səbəbdən bir nəfərin kartını başqa bir adamın istifadə etməsi rəsmi olaraq mümkün deyil. Sistem qeyri-üzvlərin alış etməsinin qarşısını almaq üçün qurulub.

2- Məhsul satışı – Aşağı marja ilə, amma böyük həcmdə satış. Costco 2025 maliyyə ilində təxminən $269.9 milyard net satış əldə edib.

Costco müstəqil, birjada listinq olunan bir şirkət (COST) olsa da Sam’s Club ayrıca şirkət deyil – o, dünyanın ən böyük pərakəndə nəhənglərindən biri olan Walmart korporasiyasına məxsusdur.

İndi keçək işçiyə yanaşma fəsəfəsinə.

Hər iki model zahirən oxşardır. Amma onların daxili idarəetmə fəlsəfəsi və işçi siyasəti ciddi şəkildə fərqlənir. Və məhz bu fərq uzunmüddətli nəticələrdə özünü göstərir. Pərakəndə sektorunda bu iki nəhəngdən biri işçilərə yatırım edir, digəri isə xərcləri minimuma endirməyə fokuslanır. Kağız üzərində hər ikisi oxşardır – anbar tipli mağazalar, üzvlük modeli, aşağı marja, yüksək dövriyyə. Amma nəticələrə baxanda fərq dramatikdir. Bu fərqin mərkəzində isə sadə bir sual dayanır: İşçi – aktivdir, yoxsa xərc?

Biznes modeli oxşardır, yanaşma isə fərqlidir

Hər iki şirkət üzvlük əsaslı anbar mağazalarıdır. Qida və gündəlik istehlak mallarını aşağı marja ilə, böyük həcmdə satırlar. Model aşağı mənfəət marjası və yüksək dövriyyə üzərində qurulub. Costco işçini uzunmüddətli aktiv kimi görür. Sam’s Club isə onu mümkün qədər az xərclə idarə olunmalı əməliyyat vahidi kimi qəbul edir. Bu fərq maaşdan başlayır.

Maaş və sosial paket - qısa müddətli xərc, yoxsa uzunmüddətli investisiya?

Bir modeldə (Costco) orta saatlıq əməkhaqqı $29-dur. İşçilərə tam tibbi sığorta, 401(k) uyğunlaşdırması və ödənişli məzuniyyət təqdim olunur. Əksəriyyət tam ştat işləyir. Digər modeldə (Sams Club) isə orta saatlıq əməkhaqqı $15 civarındadır. Sosial paket məhduddur və iş saatları çox vaxt zəmanətli deyil. Birinci model işçini saxlamağa çalışır. İkinci model isə tez-tez işçi dəyişimini normal qəbul edir.

CEO kompensasiyası və struktur fərqi

Costco-nun CEO-su ildə təxminən $950,000 qazanır ki bu da, orta işçi maaşının təxminən 20 qatı deməkdir. Sam’s Club-da isə CEO kompensasiyası $25 milyon səviyyəsindədir – bu da işçilərin maaşından təxminən 600 dəfə çoxdur. Bu, sadəcə rəqəm fərqi deyil. Bu, kapitalın necə bölüşdürüldüyünün göstəricisidir.

İşçi dövriyyəsi xərci: ən kritik göstərici

Ən böyük fərq isə burada ortaya çıxır. Costcoda illik işçi dəyişilməsi (1 ildən çox işləyənlər əsasında hesablanır) cəmi 6%-dir. Bu, pərakəndə sektorunda ən aşağı göstəricilərdən biridir. Sam’s Club-ın isə illik işçi dəyişim dövriyyəsi 44% səviyyəsindədir. Yəni hər il heyətin demək olar ki, yarısı dəyişir.

Yüksək dövriyyə nə deməkdir?

• Davamlı təlim xərci

• Təcrübəsiz işçilər

• Xidmət keyfiyyətində dəyişkənlik

• Müştəri təcrübəsində zəifləmə

İşçi saxlamaq xərc deyil – sistem sabitliyidir.

Hər işçiyə düşən gəlir

Costco modelində hər işçiyə düşən illik gəlir təxminən $850,000-dir.
Digərində isə bu rəqəm təxminən $380,000-dir. Bu fərq təsadüfi deyil. Təlimli, motivasiyalı və uzun müddət işləyən işçi daha məhsuldardır. O, sistemi bilir, müştərini tanıyır, əməliyyat səhvlərini azaldır. Yüksək dövriyyəli model isə daim sıfırdan başlayır.

Mənfəət marjası və real nəticələr

Costconun mənfəət marjası təxminən 2.5% olsa da, $254 milyard gəlir üzərindən $4.1 milyard mənfəət əldə edir. Üzvlük yenilənmə göstəricisi ( Üzvülük kartı 1 illik olduğundan hər il dəyişilməlidir) isə 93%-dir – bu, yüksək müştəri loyallığı deməkdir.

Digər şirkətdə mənfəət marjası bir qədər yüksək – 3.2%-dir. Amma ümumi gəlir və müştəri loyallığı daha aşağıdır. Üzvlük yenilənmə səviyyəsi 83% civarındadır. Yəni yüksək marja həmişə daha güclü model demək deyil.

Uzunmüddətli düşüncə vs qısamüddətli optimizasiya

Costco sübut edir ki , işçiyə daha çox maaş vermək , onu saxlamaq və təlimə yatırım etmək uzunmüddətdə daha yüksək gəlir, daha güclü müştəri loyallığı və daha sabit əməliyyat sistemi yaradır.

Sam’s Club isə qısamüddətli marjanı və rəhbər kompensasiyasını maksimuma çatdırmağa fokuslanır.Fərq rəqəmlərdə görünür.

Beləliklə hər iki şirkət eyni məhsulları satır. Eyni bazarda fəaliyyət göstərir. Eyni üzvlük modelindən istifadə edir. Amma nəticələr fərqlidir. Çünki fərq strategiyada deyil – fəlsəfədədir. Əgər işçini aktiv kimi görürsənsə, o da biznesi aktivə çevirir.
Əgər işçini xərc kimi görürsənsə, sistem də xərc mərkəzinə çevrilir.

Yemək çatdırılma şirkətlərinin sürücüləri istismar etməsi və qurduqları alqoritmlərin sürücüləri insan kimi deyil, “mülk” (human assets) kimi qiymətləndirməsi, eləcə də onları “Ümidsizlik Balı” (Desperation Score) əsasında kateqoriyalara (çətin vəziyyətdə olan sürücü, pula ehtiyacı olan sürücü, çıxış yolu olmayan sürücü və s.) bölməsi ilə bağlı iddialar DoorDash, Uber, Bolt kimi taksi və çatdırılma şirkətləri üçün ciddi başağrısına çevrilib. Artıq DoorDash-ın CEO-su bu iddialarla bağlı rəsmi təkzib versə də, yüzlərlə sürücü bu iddiaların doğru olduğuna inandıqlarını və sistemin həqiqətən də sürücülərə qarşı amansız davrandığını bildirir.

Məsələ çatdırılma şirkətlərindən birində işləyən və öz sözlərinə görə bu ədalətsizliyi vicdanının qəbul etmədiyi üçün istefa verən bir developerin (proqramçının) Reddit platformasında paylaşdığı postla başlayıb. Keçən ilin sonlarında yayımlanan bu post (postun şəklini sonda tərcüməsi ilə birlikdə əlavə edəcəyəm) qısa zamanda internetdə məşhurlaşdı. Əvvəlcə söhbətin Uber və ya DoorDash-dan getdiyi ehtimal edilsə də, sonradan bütün çatdırılma şirkətlərinin oxşar alqoritmlərlə işlədiyi iddiası gündəmə gəldi.

Developer iddia edirdi ki, qurduqları alqoritm sürücüləri “Ümidsizlik Balı” (Desperation Score) üzrə kateqoriyalara bölür və onların vəziyyətini bu bala əsasən qiymətləndirir. Məsələn, əgər bir sürücü davamlı olaraq ən ucuz sifarişləri (3–5 dollar arası) qəbul edirsə, sistem onu “pula çox ehtiyacı olan, çarəsiz sürücü” kimi qeyd edir və onun ucuz sifarişlərlə də işləməyə davam edəcəyini qəbul edərək bahalı sifarişləri ona yönləndirmir. Nəticədə bahalı sifarişlər yalnız sifarişlərin çox olduğu dövrlərdə (bayramlarda, böyük tədbirlər zamanı) bahalı sifarişləri qəbul edən sürücülərin çatışmazlığı yarandıqda, alqoritm məcbur qalıb bu sifarişləri “əlacsız sürücü” kateqoriyasındakı sürücülərə yönləndirir.

Proqramçının paylaşdığı digər mühüm iddia isə “tips”, yəni “bəxşişlər” ilə bağlıdır. O bildirir ki, elə bir alqoritm qurulub ki, müştəri sifarişdən razı qalıb sürücüyə yüksək bəxşiş verdikdə, sistem bu bəxşişin böyük hissəsini sürücüyə ötürmür. Hətta bəzi hallarda müştəri 10 dollar bəxşiş versə belə, alqoritm sürücünün hesabına cəmi 2 dollar köçürür və sürücü müştərinin sadəcə 2 dollar bəxşiş verdiyini düşünür.

Bu sistemin insanların çarəsizliyindən istifadə edərək onları alqoritm vasitəsilə bilərəkdən istismar etməsi ciddi və aqressiv narazılığa səbəb olub. Vəziyyət o həddə çatıb ki, çoxsaylı izləyicisi olan bir sosial şəbəkə istifadəçisinin bu xəbəri paylaşaraq söyüşlü bir post yazmasına (“‘Holy f—king s—t’ demək tam yerinə düşür!”) DoorDash-ın CEO-su Tony Xu şəxsən cavab yazaraq reaksiya verməli olub. Bundan sonra, 2026-cı il yanvarın 6-da, CEO rəsmi şəkildə iddia edilən şirkətin DoorDash olmadığını bildirib və əlavə edib:
“Burada təsvir olunanlar dəhşətlidir və əgər doğrudursa, bu şəkildə fəaliyyət göstərən hər kəs utanmalıdır.”
Bu açıqlama ilə Xu dolayısı ilə belə sistemlərin digər şirkətlərdə Uber, Bolt, Lyft və digər rəqiblərdə mövcud ola biləcəyinə işarə edib.

Məsələ artıq o qədər böyüyüb ki, ABŞ-da Uber, Lyft və DoorDash sürücüləri kütləvi şəkildə şirkətlərin onlara insan kimi yanaşmadığını, sistemin (alqoritmin) isə getdikcə daha “vicdansız” davrandığını iddia edirlər. Bu narazılıq fonunda əvvəllər ucuz sifarişləri qəbul edən bir çox sürücü artıq bu cür sifarişləri götürmədiklərini sosial şəbəkələrdə açıq şəkildə yazır. Maraqlı məqam isə odur ki, nəticədə yaxın məsafəli və normalda ucuz olmalı olan sifarişlər belə qəbul edilmir və bu da yaxın restoranlardan sifariş verən müştərilərin sifarişlərinin gec çatdırılması ilə bağlı şikayətlərinin artmasına səbəb olub.

Görünən odur ki, çatdırılma şirkətlərinin alqoritmlərinin ifşası onlara doğrudan da ciddi problemlər yaradıb.

Devoloperin paylaşımı :

Təxmini təcümə:

“Mən iri bir yemək çatdırılma tətbiqində developer olmuşam. ‘Prioritet ödəniş’ və ‘Sürücü üçün fayda ödənişi’nin 100%-i şirkətə gedir. Sürücü bundan $0 alır.” (etiraf)

Bu yazını kitabxananın Wi-Fi şəbəkəsindən, “burner” (müvəqqəti) noutbukdan paylaşıram, çünki texniki olaraq çox ciddi NDA (“Non-Disclosure Agreement” deməkdir, yəni Məxfilik Müqaviləsi.) altındayam. Artıq vecimə deyil. İki həftə əvvəl istefa verdim və ümid edirəm ki, bu paylaşım məni 8 ay boyunca üzərində işlədiyim sistemi ifşa edəcək - sadəcə kodun production-a necə ötürüldüyünü izləyirdim. Bu maşını qurmağa kömək etdiyimi bilə-bilə gecələr yata bilmirəm.

Siz həmişə alqoritmlərin sizə qarşı qəsdən qurulduğunu düşünürsünüz, amma reallıq konspirasiya nəzəriyyələrindən daha da depressivdir. Mən backend mühəndisiyəm. Hər həftə Product Manager-lərlə (PM) planlama iclaslarında sürücülərdən daha 0.4% marja sıxmaq (qopartmaq) barədə müzakirələr gedirdi. (Bəli, bunu sistemdə sürücülər üçün istifadə olunan sahənin adı ilə – “human assets” -resurs – adlandırırlar.) Onlar bu insanlardan video oyundakı resurs node-ları kimi danışırlar, kirayəni ödəməyə çalışan real insanlar kimi yox.

Əvvəlcə “Prioritet çatdırılma”. Bu, tam bir fırıldaqdır. Bizə bunu “psixoloji dəyər əlavə edən funksiya” kimi təqdim etdilər. Başlıqda dediyim kimi, $2.99 ödəyəndə bu sadəcə sifarişin JSON strukturunda bir boolean flag dəyişir, amma dispatch loji̇kası bunu tamamilə ignor edir. Heç bir sürətləndirmə yoxdur.

Keçən il A/B test etdik: prioritet sifarişləri sürətləndirmədik, əksinə adi sifarişləri qəsdən 5–10 dəqiqə gecikdirdik ki, prioritet sifarişlər müqayisədə daha sürətli “hiss olunsun”. Menecment nəticələri çox bəyəndi. Standart xidməti daha da pisləşdirib, premium-u “daha yaxşı” göstərməklə milyonlarla dollar təmiz mənfəət qazandıq.

Amma məni həqiqətən iyrəndirən və istefa verməyimin əsas səbəbi “Desperation Score” (Ümidsizlik Balı) oldu. Sürücülər üçün gizli bir metrik (ölçü) var - kimin nə qədər pula ehtiyacı olduğunu ölçür və qəbul davranışına görə hesablanır.

Əgər bir sürücü hər axşam saat 22:00-da sistemə daxil olub tərəddüd etmədən bütün $3-lıq zibilləri qəbul edirsə, alqoritm onu “High Desperation” (Yüksək ümidsizlik) kimi işarələyir. Bu etiket vurulduqdan sonra sistem qəsdən ona yüksək ödənişli sifarişləri göstərmir. Məntiq belədir: “Bu adam $6 üçün də işləyəcək qədər ümidsizdirsə, niyə $15 verək?” Yaxşı sifarişləri “casual” (rahat) sürücülər üçün saxlayırıq, bunlara isə sadəcə toz (hava mənasında) yediririk.

Sonra “Benefit Fee” var. Yəqin son əmək qanunlarından sonra hesabda görünən $1.50 “Regulatory Response Fee” və ya “Driver Benefits Fee”ni görmüsünüz. Mətn elə yazılıb ki, guya sürücüyə kömək etdiyinizi düşünəsiniz.

Reallıqda isə bu pul birbaşa korporativ lobbi fonduna gedir – sürücülərin həmkarlar ittifaqı yaratmasının (birləşməsinin) qarşısını almaq üçün. “Policy Defense” adlı daxili xərc mərkəzimiz var və bu ödənişlər birbaşa ora axır.

Baxşişlərə gəldikdə isə bu, demək olar ki, “Tip Theft 2.0”dur.(Oğurluq ) . Artıq açıq-aşkar oğurluq etmirik, çünki buna görə məhkəməyə verilmişdik. Bunun əvəzinə proqnozlaşdırıcı modellərdən istifadə edib əsas ödənişi dinamik şəkildə aşağı salırıq.

Əgər alqoritm sizin $10 bahşiş verəcəyinizi proqnozlaşdırırsa, sürücüyə cəmi $2 baza ödənişi təklif edir. Nəticə budur ki, sizin səxavətiniz sürücünü mükafatlandırmır, şirkəti subsidiyalaşdırır. Siz onların maaşını ödəyirsiniz ki, şirkət ödəməsin.

Linklər :

1. https://www.yahoo.com/news/articles/doordash-ceo-responds-reddit-post-174539990.html

2. https://www.the-independent.com/news/world/americas/doordash-reddit-post-desperation-score-b2895673.html

Son araşdırmalara görə ABŞ-da uşaqlar üçün açılan texnologiya yönümlü təhsil sahəsində kibertəhlükəsizlik (Cybersecurity) əsas yerlərdən birini tutur. Artıq ABŞ-da hər yaş qrupu üçün kibertəhlükəsizlik üzrə kurslar, məktəblər və kampuslar mövcuddur. Hətta baxçalarda və orta məktəblərdə belə cybersecurity artıq IT sahəsi daxilində deyil ayrıca proqram kimi öyrədilir.

Yaş qruplarına görə Texas ştatında ən məşhur proqramlardan bəziləri aşağıdakılardır:

• USF Middle School Cyber Camp (təxminən 6–8-ci siniflər üçün)

• Code@TACC Cybersecurity (9–11-ci siniflər üçün)

• GenCyber (müxtəlif universitetlərdə, 7–12-ci siniflər üçün)

• U.S. Cyber Academy

Süni intellekt (AI) bir çox peşəni dəyişdirir, bəzilərini isə tamamilə sıradan çıxarır. Bu dəyişiklik fonunda valideynlər arasında keçirilən sorğularda ən çətin suallardan biri “Uşağımı gələcəkdə hansı sahəyə yönləndirməliyəm ki, həm stabil, həm də uğurlu olsun?” sualdır. Bu suala ən çox verilən cavablarından biri isə kibertəhlükəsizlik (cybersecurity) olub.

Kollec və universitetlərdə isə Cybersecurity ixtisası artıq bir neçə ildir ki, tam müstəqil sahə kimi ayrılıb. Əvvəllər bakalavr və magistr təhsilində cybersecurity yalnız IT və ya Computer Science daxilində ayrıca bir modul kimi tədris olunurdusa, artıq 4 illik Bakalavr 2 illik Magistr (Cybersecurity) kimi ayrıca ixtisaslar mövcuddur və bu ixtisaslar Computer Science & Information Technology bölməsində çox vaxt birinci prioritet kimi təklif olunur.

Məsələn, aşağıda gördüyünüz şəkil Texas ştatında community college-lər arasında ilk 5-likdə olan Austin Community College (ACC) Texnologiya bölməsində təklif olunan ixtisasları göstərir- Cybersecurity ilk yerdədir.

Burada 4 semestr təhsil alaraq toplanan kreditlərdən istifadə etməklə, ABŞ-ın top 10 universitetləri arasında olan University of Texas-da eyni ixtisas üzrə birbaşa 3-cü kursdan təhsilə davam etmək və universitet diplomu əldə etmək mümkündür.

Fərq ondadır ki, ACC-də semestr ödənişi UT ilə müqayisədə xeyli ucuzdur.

AI dövründə niyə məhz kibertəhlükəsizlik önə çıxır?

Çünki AI artıq sadə mühasibat işlərini , basic müştəri dəstəyini, data entry-ni və rutin IT tapşırıqlarını avtomatlaşdırır.

Amma eyni zamanda AI daha ağıllı kiberhücumlar, deepfake dələduzluqlar və avtomatlaşdırılmış phishing hücumları yaradır.

Burada həm də paradoks yaranır AI bir çox işi azaldır, amma kibertəhlükəsizliyə olan ehtiyacı daha da artırır.

Bu səbəbdən kibertəhlükəsizlik gələcəyin “yox olan” yox, böyüyən sahələrindən biridir. Artıq AI-ın özü də kiberhücumlar üçün geniş şəkildə istifadə olunur. Məhz buna görə yaxın 2–3 il ərzində kibertəhlükəsizlik ümumi IT və biznes xərclərində daha böyük paya sahib olacaq.

Məsələn, Chase və HSBC bankları 2025-ci il üçün kibertəhlükəsizliyə ümumi texnologiya xərclərinin təxminən 12%-ni ayırıb ki, bu da hər bir bank üçün illik təqribən 760 milyon dollar deməkdir.

ABŞ-da IPO-da olan ən məşhur Cybersecurity şirkətləri

Hazırda ABŞ-da IPO-da olan bir çox cybersecurity şirkəti uzunmüddətli dövr üçün yaxşı investisiya sahəsi hesab olunur. Ən məşhurlarından bəziləri aşağıdakılardır:

• CrowdStrike (CRWD)

• Fortinet (FTNT)

• Zscaler (ZS)

• Okta (OKTA)

• Cloudflare (NET)

• SentinelOne (S)

Hal hazırda kibertəhlükəsziliyin ən çox tələbatı olan sahələr müştəri kredit kartları ilə beynəlxalq ödənişlər aparan şirkətlərdi ki bu da ən çox bank sahəsi və digər xidmət sahəsində olan şirkətlərdi. Yalnız Marriott şirkəti 2024-cü ildə texnologiya sahəsinə xərclədiyi 1.4 milyard dolların 30%-dən çoxunu Cybersecurity şirkətlərinə xərcləyib. AI istifadəsi genişləndiyinə görə bu xərcin 2026-ci ildi bütün beynəxalq hotellər şəbəkəsində 35%-ə çatacağı gözlənilir ki eyni zamanda toplam IT xərcinin də illik 10-12% artacağı proqnoz edilir. 2030-cu ilə qədər isə Banklar və hotel-restoran şirkətlərində Cybersecurity xərclərinin ümümi IT xərclərinin 50%-i təşkil edəcəyi gözlənilir.

Nəticə olaraq, texnologiya və AI sürətlə inkişaf etdikcə kibertəhlükəsizlik artıq seçim yox, zərurətə çevrilir. Uşaqları bu sahə ilə erkən tanış etmək təkcə gələcək peşə baxımından deyil, həm də rəqəmsal dünyada təhlükəsiz və şüurlu fərd kimi formalaşmaları üçün böyük üstünlük yaradır. Gələcəkdə qalib olacaq nəsil təhlükəni anlayan və onu idarə etməyi bacaran nəsil olacaq. Bu səbəbdən uşaqları texnologiyadan uzaqlaşdırmaq yox əksinə düzgün istiqamət verərək texnologiyanı sevdirmək lazımdır. Bu nəsil həm də yüksək qazanc əldə edən bir kəsim olacaq. Çünki hazırda ABŞ-da hər il ortalama əməkhaqqının artım həciminə görə Cybersecurity bütün ixtisaslar arasında ilk 3-lükdədir ki bu da təxminən illik 15-20% artım deməkdi. Hazırda başlanğıc əmək haqqı illik 90k dollar olan bir Cybersecurity analistin ortalama maaşı 124k $-dır ki bu da əmək bazarında çox yaxşı əmək haqqı esab olunur.

Mənbələr :

https://programs.austincc.edu/programs-by-area-of-study/

https://www.cybersecuritydive.com/news/preemptive-security-predicted-half-it-security-2030/760642

https://www.pwc.com/gx/en/news-room/press-releases/2025/pwc-2025-global-investor-survey.html

https://www.maximizemarketresearch.com/market-report/global-banking-cyber-security-market/92354

https://www.marketsandmarkets.com/Market-Reports/cyber-security-market-505.html

https://www.fool.com/investing/2025/12/01/cybersecurity-spend-surge-best-stock-crwd

https://www.wgu.edu/blog/cybersecurity-salaries-how-high-can-you-climb1806.html#:~:text=Cybersecurity%20continues%20to%20be%20one,10%25%20earned%20more%20than%20$186%2C420.

https://www.pefcu.blog/2025/11/12/cybersecurity-for-kids-a-parents-guide/

FedEx 1970-ci illərin əvvəllərində demək olar ki, iflas etmişdi.
Şirkət gündəlik 30 min dollar olmaqla hər ay təxminən milyon dollar itirirdi. Toplam 26 ayda 29 milyon dollar itirən Fedex rəhbəri Fred işçilərdən maaş çeklərini dərhal nağdlaşdırmamağı xahiş etdi. Pilotlar isə həttda təyyarələrə yanacaq doldurmaq üçün sonradan geri ödəniləcəyinə ümid edərək öz şəxsi kredit kartlarından istifadə edirdilər. Artıq cümə günü günortadan sonra son böhran baş verdi. Əgər bazar ertəsinə qədər 24 min dollarlıq yanacaq borcu ödənilməsəydi, təyyarələr uçmayacaqdı. Fred son bir ümidsiz cəhd edərək təcili maliyyə dəstəyi üçün General Dynamics-ə müraciət etdi və son zərbə də onlardan gəldi. General Dynamics müraciətə rədd cavabı verdi.

Artrit xəstəliyindən və Vyetnamda iki hərbi əməliyyatdan sağ çıxan Fred Smith mübarizə aparmadan təslim olmaq istəmirdi. Chicago airportunda gözləyərkən onun ağlına Dəniz Piyadaları (Marine Corps) dövründən çox yaxşı blackjack oyunçusu kimi tanınması gəldi. Həmin an demək olar ki, ağla sığmaz görünən mümkünsüz bir qərar verdi. O, bankdan şirkətin qalan bütün vəsaitini çıxardaraq Memfisə qayıtmaq əvəzinə, casinoda Black jack oynamaq üçün Las Veqasa uçdu. Sonradan onun bu hərəkətə səbəb olan fikiri ( “Əgər batacaqdıqsa, mübarizə apararaq batacaqdıq… Bu, mənim yarı yolda imtina edib işi bitirməməyimə görə olmayacaqdı.” ) çox məhşurlaşıb stat kimi qısa olaraq “ Əgər FedEx öləcəkdisə, mübarizə apararaq öləcəkdi “ kimi işlənməyə başladı.

1970-ci illərdə Las Veqas kazinolarının bir çoxu hələ də tək dəstli (single-deck) oyunlardan istifadə edirdi ki, bu da Fred kimi bacarıqlı oyunçular üçün kart saymağı daha asan edirdi. Amma üstünlüyü olsa belə, bu yenə də qumar idi və artıq gələcəkdə milyard dollarlıq olacaq bir şirkətin taleyi blackjack masasında idi. Bazar günü axşama qədər Fred 5000$ pulu 27,000 dollara çevirmişdi. O, pulu bank hesabına yatırdı və Memfisə geri uçdu. Şoka düşmüş işçilər isə CEO-nun şirkətin taleyini qumara qoyduğuna inanmaqda çətinlik çəkirdilər. Həmin əlavə bir həftə Fred-ə real maliyyə tapmaq üçün kifayət qədər vaxt qazandırdı. Bir neçə həftə ərzində yeni investorlar FedEx-ə 11 milyon dollar investisiya qoydu. FedEx 1976-cı ildə ilk dəfə mənfəətə çıxdı.
Las Veqasda az qala məhv olan şirkət qlobal daşımaları kökündən dəyişdi. Bu gün isə FedEx-in bazar dəyəri 40 milyard dollardan çoxdur.

Məhz həmin bir neçə həftə müştəri etimadını qorudu, işçilərin iş yerlərini saxladı, şirkətin birdən-birə bağlanmasının qarşısını aldı və ən əsası isə düzgün maliyyə tapmaq üçün vaxt qazandırdı.

Bu hekayənin dərsi qumar deyil. Bu hekayənin dərsi vaxtın dəyəridir.

Sonralar Fred məhz bu hekayənin dərsinin qumar kim təbliğ olunmaması üçün mətbuatda bu hadisəni tam olmasa da qismən təsdiqləyirdi. Baxmayaraq ki mətbuat olmuyan dost mühütində dəfələrlə təsdqiləmişdi.

Həttda podcastların birinə qonaq olan oğlu verliş zamanı Fredə zəng edərək bu hadisə barəsində soruşmuşdu. Fred həmişəki kimi LasVegasa casinosuna gedib qumar oynadığını etiraf etsə də gənclərə pis nümunə olacağını düşünərək o pulun FedEx-in hesabından çəkdiyini yox dostundan borc aldığını bildirir. Podcusta bu linkdən baxa bilərsiz:

Bəzən biznesdə sizi xilas edən nə böyük qazanc, nə möhtəşəm ideya , nə də möcüzə deyil sadəcə bir az da davam edə bilmək üçün vaxtdır.

Əgər bu gün çətinlikdəsənsə, bəlkə də sənə lazım olan tək şey daha bir gün, daha bir həftə, daha bir şansdır.

Vaxt qazananlar, oyunda qalır. Oyunda qalanlar isə sonda qalib gəlir.

Baş rolda Tom Hanks oynadığı Cast Away filmi FedEx-in ruhunu və fəlsəfəsini simvolik şəkildə əks etdirir. Film simvolik səviyyədə FedEx-in əsas dəyərlərini göstərir. Tom Hanks-in canlandırdığı Chuck Noland obrazı təyyarə qəzasından sonra hər şeyini itirsə belə, bir FedEx bağlamasını illərlə açmır, onu məsuliyyət və məqsəd simvolu kimi qoruyur. Film boyunca “We deliver no matter what” ideyası açıq mesaj olaraq “FedEx üçün bağlama sadəcə yük deyil — etibardır.” mənası ilə çatdırılır.

FedEx filmə tam brend icazəsi verib ki, bu da Hollywood tarixində nadir hadisədir.

Mənbələr :

Film :

https://finance.yahoo.com/news/fedex-founder-bet-last-5-154541309.html

https://www.foxbusiness.com/money/fred-smith-fedex-blackjack-winning-formula

https://medium.com/lessons-from-history/fedexs-future-was-gambled-in-a-las-vegas-casino-in-1974-de433796391c

https://medium.com/@ibraheemr/when-5k-stood-between-failure-and-a-fortune-what-fred-smiths-fedex-gamble-teaches-us-about-0f5f1e86b923

https://avgeekery.com/fedex-fred-smith-leaves-behind-legacy/?fbclid=IwY2xjawO4ZlhleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFyeEEyYkhudlE3MVl6NXBic3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHhQnfFRV7tQ26Ru0akZyQaiFxZW1cHHbSISWefJZ9UdnxWy2-sD1R7XqDCd6_aem_boGbRgNV7tz1wQ7j6Ux16g

https://www.foxbusiness.com/money/fred-smith-fedex-blackjack-winning-formula

https://respromos.com/fedex-fred-smith-las-vegas/

Bu gün, 23 dekabr Anne Scheiber-in dünyaya tanındığı bir gündür. Onun haqqında olan ilk yazıların dünyaya səs saldığı gün.

Nyu-Yorkun səs-küylü küçələrindən birində, heç kimin diqqət etmədiyi köhnə bir binada yaşayan Anne Scheiber adlı bir qadın vardı. Onu tanıyanlar sadə, sakit və adi biri kimi xatırlayırdı. Həyatında nə böyük dönüş nöqtələri, nə də kənardan baxanda “uğur hekayəsi” adlandırılacaq xüsusi hadisələr görünmürdü.

Anne Scheiber 1893-cü ildə, doqquz uşaqlı bir ailədə dünyaya gəlib. Onun uşaqlıq illəri heç də dəbdəbəli və rahat keçmədi. Atası vəfat etdikdən sonra ailənin bütün yığımları uğursuz daşınmaz əmlak investisiyalarında itirildi və gənc Anne cəmi 15 yaşında mühasib köməkçisi (bookkeeper) kimi işləməyə məcbur oldu. Zamanla kifayət qədər pul yığaraq universitetdə oxuya bildi və ali təhsil aldı. Amma peşəkar həyat ona qarşı heç də mərhəmətli olmadı.

1920–1930-cu illərdə yəhudi qadın olmaq Anne üçün ciddi maneələr yaradırdı. O, 20 ildən artıq müddətdə IRS-də (ABŞ Vergi Xidməti) vergi auditoru kimi səylə çalışsa da, heç vaxt vəzifədə yüksəldilmədi. Onun illik maaşı maksimum 3.150 dollar olmuşdu bu isə “gələcək milyonçu” obrazını heç cür yaratmağa bəs etmirdi.

Anne 1944-cü ildə təqaüdə çıxanda təxminən 5.000–10.000 dollar arası yığımı vardı. İnsanların çoxu bu pulu rahat bir təqaüd həyatı üçün xərcləyərdi. Amma Anne? Onun daha böyük planları vardı.

Anne işini sevirdi amma sistem onu sevmirdi. O, qadın idi, yəhudi idi və bu, uzun illər ərzində onun yolunda görünməz divarlar yaratmışdı. Həmkarları irəli gedirdi, vəzifə alırdı, maaşları artırdı. Anne isə eyni masada, eyni kresloda qalırdı. Az maaş alırdı, tez-tez gözardı edilirdi və zamanla başa düşdü ki, bu sistemdən ona düşən pay heç vaxt dəyişməyəcək.

Müsahibələrinin birində belə demişdi : “ Bir gün, heç kimə demədən, içimdə sakit bir qərar verdim. Şikayət etmədim, küsmədim, səs-küy salmadım. Sadəcə düşündüm: əgər mənim dəyərimi burada görmürlərsə, deməli, onu başqa yerdə yaratmalıyam. O yer səhm bazarı idi. ”

Anne nə tez varlanmaq istəyirdi, nə də riskli oyunlara girmək. O, səbrə , kiçik addımlara, uzun zamana və disiplinə inanırdı. O dövürdə çoxlarının darıxdırıcı hesab etdiyi real məhsul satan, illərlə ayaqda qalan, hər il dividend ödəyən Cola (KO), PepsiCo (PEP) və Bristol-Myers Squibb (BMY) kimi böyük və stabil şirkətlərin səhmlərini almağa başladı. Aldığı hər dividendi yenidən investisiya etdi. Satmağa tələsmədi və demək olar ki, çox nadir hallarda satışlar etdi. Bazar düşəndə qorxmadı, hamı panikaya düşəndə o sakit qaldı.

İllər keçdi. Anne hələ də eyni mənzildə yaşayırdı. Heç kim onun varlandığını hiss etmirdi. Hətta özü belə bunu gündəlik həyatında hiss etmirdi. Çünki investisya etdiyi gəlir səs çıxarmadan sakitcə böyüyürdü.

Onilliklər sonra Anne artıq yüzlərlə səhmin sahibiydi. Onların bəzilərini həttda yarım əsrə yaxın saxlamışdı. Bu sərvət ani bir qərarın, ya da şansın nəticəsi deyildi. Bu, səbrin, zamana hörmətin və öz yolundan dönməməyin nəticəsi idi.

1995-ci ildə Anne Scheiber 101 yaşında vəfat edəndə, dünya onun adını ilk dəfə eşitdi. Çünki o, bu dünyada 22 milyon dollardan çox sərvət qoyub getmişdi. Və bu sərvəti özü üçün saxlamamışdı. O, bu pulun hamısını qadınların təhsil alması üçün Yeshiva Universitetinə bağışlamışdı. Sanki bütün həyatını sübut etmək üçün deyil, paylaşmaq üçün qurmuşdu.

Bu hekayə bizə bir şeyi xatırladır - başlanğıcın kiçik olması maneə deyil.

Səs-küylü olmamaq zəiflik deyil. Gec başlamaq uduzmaq demək deyil. Əgər səbrin varsa, disiplinli ola bilirsənsə və zamana öz işini görməyə icazə verirsənsə, nəticə qaçılmazdır.

Anne heç vaxt tələsmədi. O, sadəcə davam etdi. Və səssizcə qalib gəldi.

Mənbələr :

https://en.wikipedia.org/wiki/Anne_Scheiber

https://finance.yahoo.com/news/she-ran-rings-around-warren-110000290.html

https://www.dividendgrowthinvestor.com/2020/08/how-anne-scheiber-made-22-million.html

https://www.maxdividends.com/p/anne-scheiber-from-5000-to-22-million

Bu gün Oracle səhmi 191 dollar səviyyəsini keçdi və təkcə bir gün ərzində təxminən 7%-ə yaxın yüksəliş göstərdi. Bu cür kəskin hərəkətlər adətən təsadüfi olmur.

Qısa müddət əvvəl Oracle-ın Maliyyə Direktoru tərəfindən edilən səhm alışları bazarda diqqətli olan investorlar üçün açıq bir siqnal idi: şirkətin daxilində nəsə baş verir.

Tarix boyu bu dəfələrlə sübut olunub. Insider ticarəti, yəni şirkət rəhbərliyinin və vəzifəli şəxslərin etdiyi alış-satış əməliyyatları bazarın hələ qiymətə tam əks etdirmədiyi məlumatları özündə daşıyır. Eyni zamanda, böyük hedge fondların portfel dəyişiklikləri də bu mənzərənin ayrılmaz hissəsidir.

Burda bazarın verdiyi dərs odur ki – dəyərli məlumat qiymətdən əvvəl gəlir.

Əgər yadınızdadırsa, bir neçə ay əvvəl Tesla səhmi bir neçə gün ərzində kəskin ucuzlaşmamışdan öncə idarə heyətində olan şəxslərin, o cümlədən Elon Musk-ın qardaşının milyonlarla dollarlıq Tesla səhmi satdığı açıq mənbələrdə görünürdü. Bu məlumatları paylaşdıqdan qısa müddət sonra Tesla səhmi 35%-dən çox dəyər itirdi.

Bu nümunə bir daha göstərdi ki, bazarda pul qazanmaq yalnız qrafik oxumaqla olmur. Kim alır, kim satır və niyə? suallarının cavabı çox vaxt qiymətdən daha önəmlidir.

TikTok xəbəri və Oracle faktoru

Bu gün isə daha böyük miqyaslı bir xəbər təsdiqləndi. TikTok-un CEO-su əməkdaşlara bildirib ki, ana şirkət ByteDance, Oracle, Silver Lake və MGX daxil olmaqla, amerikalı investorların əksəriyyət payına sahib olduğu ABŞ birgə müəssisəsinin (joint venture) yaradılması ilə bağlı hüquqi baxımdan məcburi (binding) razılaşmalar imzalayıb.

Razılaşmanın əsas detalları belədir:

Oracle, Silver Lake və MGX – hər biri təxminən 15% paya sahib olacaq (cəmi = 45%)

ByteDance özü isə təxminən 20% payı saxlayacaq

TikTok-un ABŞ istifadəçilərinin datası üzərində nəzarətin əksəriyyəti ABŞ tərəfinə keçir

Bu struktur regulyasiya risklərini azaldır, TikTok-un ABŞ bazarında fəaliyyətini qoruyur və Oracle üçün strateji texnologiya və data tərəfdaşlığı baxımından uzunmüddətli dəyər yarada bilər.

Nəticə olaraq onu deyə bilərəm ki, bu gün Oracle səhminin hərəkəti sadəcə bir xəbər reaksiyası deyildi. Bu, insider davranışı + institusional maraq + geosiyasi risklərin azalması kombinasiyasının nəticəsidir.

Mövzuya aid olduğu üçün bir hadisə yadıma düşdü. Bu yaxınlarda MedTech (Medical Technology) sahəsində çalışan bir dostumnan nahar edərkən bilmədiyim sadə bir araşdırmadan istifadə etdiyini dedi. Özü bir neçə ildi Austində MedTech şirkətində çalışdığı üçün bir çox dərman şirkətlərini izləyir və xəbəri var. Dedi ki, FDA (Food and Drug Administration)-da yoxlanış və təsdiq olunmağı gözləyən dərmanların bəzilərini seçib izləyir. Bu məlumat hamı üçün publicdi. Sadəcə fərq ondadır ki, sahəsi gərəyi dərmanları araşdırır və tanıyır. Hansı dərmanların təsdiq alacağı ehtimalı çoxdursa, onları izləmə listinə yazır və izləyir. Təbii ki, FDA approve etdisə, satışa gedə bilər deməkdir, bu da həmin dərman şirkətin səhmlərinin qısa müddətdə yüksələcəyi anlamına gəlir.

Əslində çalışdığınız sahədə sizə çox adi görsənən onlarla məlumat var ki, başqaları üçün əlçatmazdır və ya o sahədə olmadığı üçün heç o haqda fikirləşmək ağlına da gəlmir. Bir az işlədiyiniz sahəyə kənardan baxın və hansı hadisələrin, layihələrin, yeniliklərin və ya tədbirlərin baş verdiyinə diqqət edin. Görəcəksiniz ki, əlinizdə sizə yaxın gələcəkdə yüksək məbləğ qazandıra bilən qiymətsiz məlumatlar var. Buna mən öz karyera təcrübəmdən də, dostlarımın işlədiyi sahələrdən verdiyi məlumatlardan da çox şahid olmuşam. Bilənlər bilir ki, 14 ildir Marriott Hotels-da IT sahəsində çalışıram və Marriott Inc-in dünyada ilk azərbaycanlı IT manageri olmuşam və elə hazırda da ABŞ-da Austin şəhərində bütün Marriott Management hotellerin (franchise olmayan hoteller) IT-sinə rəhbərlik edən ilk azərbaycanlı Cluster IT Managerəm. Amma ABŞ-a transfer olandan sonra illərlə gözümün önündə nə qədər dəyərli və qazanclı məlumatların olduğunu, lakin bu məlumatlardan heç vaxt istifadə etmədiyimi anlamışam. Bura köçəndən sonra isə hər kəsin səhm aldığını görəndən sonra bu məlumatları analiz eləməyə başlamışam. Burda bütün birjada olan şirkətlər öz əməkdaşlarına dəstək üçün ya endirimlə, ya da tamamilə pulsuz limitli səhm təklif edirlər. Nəticə olaraq, hamı səhm ticarəti ilə məşğul olmasa belə, ən azından işlədiyi şirkətin səhmini aldığı üçün bu sahədən xəbəri olur və bir az da bu sahəylə maraqlanan əməkdaş işindən dolayı əldə etdiyi məlumatları analiz edib qazana bilir. Yəni çox da əziyyət çəkib sahəsi olmayan sektorlara heç baxmır. Tanıdığı, bildiyi sektordan da qazana bilir.

Çoxdan izləyənlər bilir ki, ilk postlardan birini Toast haqqında yazmışdım. Restoran sistemində Oracle-ın Micros məhsullarına rəqib olan kiçik bir şirkət idi. O vaxt IT-sinə rəhbərlik etdiyim bütün hotellərin restoran direktorlarının israrla bu sistemi almağımı istədiklərini görəndə bir az araşdırma etdim. Soruşdum, izah istədim ki, niyə onu istəyirsiniz? Başa düşdüm ki, şirkət çox kiçik olsa belə, yalnız restoran sektoruna fokuslandığı üçün hotel restoranlarının problemlərini bilir və o istiqamətdə məhsul yaradır. Yəni 100-lərlə fərqli sahədə məhsulu olan, 100 milyardlara dəyəri olan Oracle-ın olduğu sahəyə və həmçinin digər kiçik rəqiblərin olduğu sahəyə girib uğur qazana bilirsə və texnologiyadan uzaq olan restoran rəhbərinin onun sistemini tələb edirsə, deməli bu şirkəti araşdırmaq lazımdır. Araşdırdım və paylaşdım. Qısa müddət sonra səhmləri 25%-dən çox yüksəldi. Düzdür, müddət keçdikcə bazarda rəqiblər də artdı, amma məsələ o idi ki, həmin an adi bir iş situasiyasından öyrəndiyim məsələ necə qazanclı bir xəbər olacağının fərqinə vardım. Bir müddət əvvəl Adobe şirkəti bütün korporativ müştərilərinə Adobe Pro və Illustrator proqramlarının abunəlik qiymətlərinin artırılacağı barədə xəbər göndərmişdi. Əslində eyni xəbəri Adobe özü də ictimai şəkildə paylaşmışdı, lakin milyonlarla şirkətin olduğu dünyada çox az adamın ağlına gələr ki, görəsən Adobe nə xəbər paylaşır, hər gün girim saytına baxım. E-maili alan kimi ağlıma Adobe-un öz vəziyyətinə baxmaq gəldi və bu qiymət artışı ilə gəlirinin artacağını və az sonra olacaq rüblük hesabatında gələcək üçün qazanclarının artacağını, elə də böyük xərcli proyektlərinin olmadığını deyəcəklərini ehtimal etmək çətin olmadı. Hər şey də gözlənilən kimi oldu, Adobe səhmləri yüksəldi.

Bu yaxınlarda 2026 futbol üzrə dünya çempionatının ABŞ-da olacağı barədə post paylaşmışdım. Çoxlu suallar gəldi. Düzdür, ABŞ iqtisadiyyatı fonunda bu layihənin ümumi məbləği okeanda bir damla qədərdir. Amma məsələ odur ki, spesifik sahələrdən az da olsa 10–20% qazanmaq olar ki, bu da istənilən bankın dollarla olan illik depozit faizindən yüksəkdir. Az keçmədi ki, elə Marriott-un öz səhmi son 52 həftənin ən yüksək qiymətinə qalxdı. O postda hansı sahələrin də qazanc gətirə biləcəyini paylaşmışdım.

Yəni deməyim odur ki, bazarda qalib gələnlər xəbərləri ilk oxuyanlar deyil, məlumatı düzgün oxuyanlardır. Gözünüzün önündə olan və sizə adi gələn məlumatlara bir anlıq kənardan olan bir şəxs kimi baxın, dəyərləndirin və o məlumatdan yaxın gələcəkdə qazanmaq ehtimalınızın olub-olmamasını araşdırın. Dəyərli məlumat hesab etsəniz, mənimlə də paylaşın ki, səhifədə sizin sahənizdə çox adam yararlana bilsin. Əvəzində Texasın paytaxtı Austinə yolunuz düşəndə xəbər edin, şəhərin ən mənzərəli yerində sizə bir qonaqlıq məndən hədiyyə. 🙂

Dünən BYND səhmləri cəmi 1 gündə +402% bahalaşdı.
Bazar açılanda artıq BYND-ə yüksək həcmdə CALL opsionlar yükləndiyi görünürdü və həmin vaxt səhm qiyməti $0.96 idi. Bu gün isə artıq $4.83-ə yüksəlib.

Read more

Yəqin ki, çoxunuz keçən həftə sonu Prezident Trumpın Çinə 100%-lik əlavə tarif tətbiqi qərarından sonra baş verən kəskin bazar enişinin canlı şahidi oldunuz.
Nəinki səhm bazarında, hətta kripto bazarında da ağlasığmaz düşüşlər qeydə alındı.

Ən böyük kriptovalyuta olan Bitcoin saniyələr içində elə sürətlə dəyər itirdi ki, bir çox investorun Stop Loss əmrləri belə işə düşməyə macal tapmadı.
Səhm bazarı isə 2008-ci ildən bəri ən böyük geriləmə olan Aprel düşüşünü xatırlatdı — bazarlar cəmi bir gün ərzində təxminən 3% dəyər itirdi.

Belə sürətli düşüşlər zamanı adətən gözlənilən odur ki, insanlar qorxuya düşüb səhmlərini kütləvi şəkildə satsın və bazardan uzaqlaşsın.
Amma bu dəfə tam əksi baş verdi — tarixdə ilk dəfə olaraq, bazar 1%-dən çox düşdüyü bir həftədə indiyə qədərki ən böyük səhmlərə pul axını müşahidə olundu.

Bank of America (BofA) Research-ün hesabatına əsasən, bazar təxminən –3% dəyər itirəndə investorlar 2008-ci ildən bəri 5-ci ən böyük alışı həyata keçirdilər.
Ən maraqlı fərq isə ondadır ki, əvvəlki illərdə bu cür böyük alımlar müsbət xəbərlər fonunda və yüksəliş dövrlərində baş verirdi,
bu dəfə isə bazar çöküşü zamanı reallaşdı.

Məhz bu hadisə forumlarda yeni gənc nəsil treyderlərlə köhnə nəsil investorlar arasında qızğın müzakirələrə səbəb olub.

İndi elə bir nəsil yetişib ki, ən çox sevdiyi cümlə “Buy the dip”-dir. Onlar üçün bazarın düşməsi faciə deyil — endirim kampaniyasıdır.
Əvvəlki nəsil 10% gəlir üçün aylarla gözləyirdi, indi isə bir tvit, bir Elon Musk postu, bir “AI” sözü bəs edir ki, qiymətlər 15% oynasın.

“Buy-the-dip” nəsli üç əsas prinsiplə hərkət edir .

1. Yeni nəsil “risk mədəniyyəti” ilə böyüyüb

Z nəsli və gənc investorlar artıq klassik qorxu-mühafizəkar yanaşmadan uzaqdırlar.
Onlar kriptodan, mem-səhmlərdən (GameStop, AMC və s.), sosial mediadan və “buy the dip” strategiyasından formalaşan yüksək risk, yüksək gəlir düşüncəsi ilə hərəkət edirlər.

2. Texnologiya və məlumat əlçatanlığı

Əvvəllər yalnız fond menecerlərinin gördüyü məlumatı indi hər kəs mobil telefondan izləyə bilir.
Bu da “özüm analiz edərəm, özüm qazanaram” düşüncəsini gücləndirib.

Xəbərlər, qrafiklər, “order flow”, hətta “dark pool” məlumatları — hamısı bir klik uzaqlıqdadır.

3. FOMO (fear of missing out) effekti

Yeni nəsil treyderlər üçün ən böyük qorxu — “qaçırmaq qorxusu”dur.
Onlar bazar düşəndə panikaya düşmürlər, əksinə “bu fürsətdir” deyib alırlar.
BofA-nın “rekord buy-the-dip” hesabatı da bunu sübut edir.

Qısası , yeni nəsil treyderlər həm daha cəsarətlidirlər, həm də risk etməyi sevirlər.
Bəzən bu “gözü qanlı” davranış bazarda dalğalanmanı artırsa da,
eyni zamanda bazarı diri və likvid saxlayan əsas qüvvə də məhz onlardır. Yəni əvvəlki nəsil treyderlər qorxudan “stop-loss”a qaçarkən,bu günkü Z nəsli “bu fürsətdir” deyib limit order açır. Keçmişdə investorlar “nə vaxt satım?” sualını verirdilər.İndi isə yeni nəsil soruşur: “Nə vaxt əlavə edim?”

Onlar bazarda panikanı fürsətə çevirirlər və bəzən bu qədər cəsarət
bazarın öz təbiətini dəyişir — düşüşlər dayazlaşır, yüksəlişlər daha tez gəlir.

Bəli, bu nəsil bəzən həddən artıq emosional, bəzən də təhlükəli dərəcədə optimistdir,
amma bazara dinamika, enerji və gənclik qatdıqları danılmaz faktdır.

Mənbələr :

1. https://www.tradingview.com/news/reuters.com%2C2025%3Anewsml_L3N3VW1CX%3A0-institutions-retail-bought-the-dip-in-us-stocks-last-week-bofa

2. https://business.bofa.com/en-us/content/market-strategies-insights/weekly-market-recap-report.html

3. https://www.marketwatch.com/story/not-every-dip-is-a-buying-opportunity-heres-how-to-think-about-future-stock-market-pullbacks-f32331b9?mod=market-extra

4. https://www.wsj.com/finance/stocks/a-new-generation-of-buy-the-dip-investors-is-propping-up-the-market-1641b2ac?gaa_at=eafs&gaa_n=AWEtsqdFZLt31GgkJ81uG4Fal1tQuvbo8qDal7EaPhLNwonarJahCLa8tPG8Asy_K6U%3D&gaa_ts=68f054ea&gaa_sig=urBh2ya9VfwgE83O-otVC7sYcvOI1HDt_XJbFekSo2xPLYfo3iwGfRTlpD6wZ8s8UYtYf16jWUhV8LWsf-amvg%3D%3D

5. https://www.reddit.com/r/Economics/comments/1mn9kab/a_new_generation_of_buy_the_dip_investors_is/

6. https://www.robinsonsmithwealth.com/blog/the-buy-the-dip-generation

Yəqin çoxunuz Robert Kiyosakinin “Varlı Ata, Kasıb Ata“ kitabı haqqında eşitmisiniz və ya oxumusunuz. Mən illər əvvəl oxumuşdum amma sözün açığı 2-ci dəfə oxumaq üçün bir səbəb görmədim. Əslində belə bir fikir var ki, özünü maliyyə tərəfdən inkişaf kitabı yaxşı kitabdısa, onu mütləq bir neçə dəfə oxuyursan. Çünki bu tip kitablar bədii kitablar deyil və mütəmadi olaraq müəyyən bir vaxt intervalı ilə yenidən vərəqləməlisən və ya tam oxumalısan ki, yaddaşında təzələnsin.

Belə kitabların ən yaxşlarından biri mənə görə tələbəlik illərində oxuduğum “Babilin ən varlı adamı“ (The Richest Man In Babylon) kitabı olmuşdu. Səhv etmirəmsə, bu kitabı müxtəlif vaxtlarda oxumaqla ən azı 5-6 dəfə tam təkrar oxumuşam. Çox sadə dildə yazılan balaca bir kitab idi, amma çox maraqlı idi. Oxumamısınızsa, alıb oxumağınız məsləhətdir. Xoşunuza gəlməsə də ən azından bestseller bir kitab haqqında məlumatınız olar.

“Varlı Ata, Kasıb Ata“ kitabı isə məndə qətiyyən təkrar oxumaq arzusu yaratmayıb. Bir neçə il bundan qabaq isə Robert T. Kiyosakinin sadəcə fırıldaq yolları ilə kitabını məşhurlaşdırdığı və milyonlarla satılmasına nail olduğu, əslində isə maliyyə savadının çox aşağı olması və insanlara təhlükəli və çox riskli yollar məsləhət gördüyü ilə bağlı bir məqalə oxumuşdum və dərhal daha geniş araşdırmağa başladım. İnternetdə onun fikirlərinə qarşı gözlədiyimdən də çox tənqidi yazılar çıxdı. Hətta bir müddət sonra artıq forumlarda və eləcə də özünün paylaşdığı statusların şərhlərində insanların onu fikirləri ilə zarafatlaşdığını (ələ saldığını) gördüm.

Bugün isə izlədiyim bir maliyyə analitiki Kiyosakinin bir neçə ay öncə “ABŞ iqtisadiyyatı tezliklə çökəcək“ fikrini göstərən bir paylaşımını yenidən paylaşaraq “Kiyosakinin bu postundan sonra ABŞ iqtisadiyyatı 30% daha da böyüyüb“ şərhi bildirdiyini görəndə köhnə araşdırmam yadıma düşdü.

Robert T. Kiyosakinin “Varlı Ata, Kasıb Ata“ mifini dağıdan ən güclü və məşhur yazı John T. Reed-in yazdığı bir neçə hissəlik “Kiyosakinin Rich Dad, Poor Dad kitabına analiz“ məqaləsi olub. Məqaləni ən sonda mənbələr siyahısındakı linkdən oxuya bilərsiniz. Məqalənin qısa xülasəsi təxminən belədir:

“Rich Dad, Poor Dad mənim oxuduğum ən “axmaq” maliyyə məsləhəti kitablarından biridir. Orada çoxlu faktik səhvlər və guya baş vermiş hadisələr barədə olduqca qeyri-real hekayələr var.

Kiyosaki satıcı və motivasiyaçı natiqdir. Maliyyə üzrə peşəkar səriştəsi yoxdur və guya daşınmaz əmlakda və digər investisiyalarda uğurlarını açıqlamır.

Kitabda çoxlu yanlış məsləhətlər, pis məsləhətlər, hətta təhlükəli məsləhətlər var; yaxşı məsləhət isə demək olar ki, yoxdur.”

Onun haqqında tapa bildiyim demək olar ki, hər şeyi oxumuşam. İndi kitab haqqında müxtəlif tənqidi araşdırmalardan topladığım bəzi fikirləri bölüşüm.

1. O, insanları böyük risklər götürməyə təşviq edir. Əsas fikirlərindən biri “Böyük risk et - Böyük bat“ fikridir ki, heç bir ağlı başında olan maliyyə mütəxəssisi bu fikri dəstəkləməz.

2. Onun vergi məsləhətləri şübhəlidir, hətta cinayətdir. Rich Dad, Poor Dad kitabında tez-tez təkrarlanan mesajlardan biri budur: varlılar demək olar ki, heç vergi ödəmir. Və əgər varlı olmaq istəyirsənsə, sən də ödəməməlisən. Kiyosaki vergidən yayınmaq üçün bütün xərcləri korporativ xərc kimi bəyan etməyi məsləhət görür və deyir: “Bu, zənginlərin istifadə etdiyi ən böyük qanuni vergi boşluqlarından biridir.” Kiyosakiyə qulaq asmaq əvəzinə, qanuni və vergi üstünlüklü investisiya yollarından istifadə etmək olar. Məsələn, Roth IRA (individual retirement account - fərdi təqaüd hesabı) hesabınıza hər ay pul ödəyə bilərsiniz ki, bu məbləğ vergi ödənişindən azaddır və təqaüdə çıxanda bütün pulunuzu vergisiz nəğdləşdirmə imkanı verir. Belə qanuni və risksiz yollar çoxdur.

3. Qanunpozma təklifləri edir. Tətil xərclərini və fitnes klub haqlarını xərclərə yazmağı (vergi fırıldağını) tövsiyə edir. “Şərik hiylə”si ilə öyünür: guya pişiyi onun “partnyoru”dur.

4. Etik olmayan yanaşmanı tərifləyir – daxili məlumata əsasən al-sat etmək üçün varlı dostlarınız olsun deyir və “dostlar elə bunun üçündür” deyir.

5. Kitabın həmmüəllifi Sharon Lechter tərəfindən məhkəməyə verilib – 04.09.2008-də Kiyosaki məbləği açıqlanmayan pulu Lechter-ə ödəyərək işi barışıqla bağlayıb.

6. Əslində onun “Poor Dad” dediyi öz atası heç də kasıb deyil. Atası Stanford, Çikaqo və Northwestern universitetlərini tam təqaüdlə bitirib, sonda PhD alıb. Təhsildə karyera quraraq Havay Ştatının Təhsil Departamentinə rəhbərlik edib. Kiyosakilər ailəsinin yaşadığı ev də varlıların yaşadığı ev tipində olub.

7. “Rich Dad” real həyatda mövcud deyil. Varlı atanın sahib olduğu bizneslərin qarışığı o dövr üçün mümkünsüzdür: “convenience store, restoran və tikinti şirkəti”. “Convenience store” anlayışı 1960-larda yayılıb və o dövrdə Kiyosaki bu ifadəni ümumi mənada “məhlə marketi” kimi istifadə edir. Bu da kitabda uydurma hissələrin olduğunu göstərir. Buna görə kitab faktiki bədii kitab sayılmalıdır.

Kiyosakinin ən böyük “aktiv”i onun öz marketinq bacarığı olub. Bizim isə ən böyük aktivimiz düşünməyi, araşdırmağı və həqiqəti yalandan ayırmağı bacarmağımızdır. O , bəlkə də milyonlarla kitab satıb, amma bu hələ onun dediklərinin düzgün olduğunu sübut etmir. Əksinə, bütün bu faktlar göstərir ki, bestseller olmaq həmişə “doğru məsləhət vermək” anlamına gəlmir.

Sonda demək olar ki, “Varlı Ata, Kasıb Ata” insanlara maliyyə azadlığı yox, daha çox maliyyə illüziyası satır. Əsl varlılıq isə sadə qaydalara əməl etməkdə, risklərlə ağıllı davranmaqda və dürüst biliklər toplamaqdadır.

Mənbələr :

1. https://johntreed.com/blogs/john-t-reed-s-real-estate-investment-blog/61651011-john-t-reeds-analysis-of-robert-t-kiyosakis-book-rich-dad-poor-dad-part-1

2. https://www.theglobeandmail.com/investing/markets/markets-news/Motley%20Fool/29597761/3-reasons-not-to-listen-to-robert-kiyosaki/

3. https://www.reddit.com/r/Fire/comments/1911cks/opinions_on_robert_kiyosaki/

4. https://www.quora.com/Is-Robert-Kiyosaki-the-real-deal-Should-I-invest-my-time-in-his-writings

Qısa müddətli (günlük, həftəlik, aylıq, rüblük) və uzunmüddətli səhm ticarəti olduğu kimi, yalnız IPO-ya fokuslanmış IPO ticarəti ilə məşğul olan traderlər və HEDGE fondlar var. Səhm dünyasında IPO biznesi ən uğurlu bizneslərdən sayılır ki, bunu da “IPO flipping” adlandırırlar.

Bəs IPO Flipping nədir?

İnvestorlar səhmləri IPO satış qiymətindən (birja ticarətinə başlamazdan əvvəl müəyyən olunan qiymət) almağa çalışırlar. Sonra isə çox tez satırlar — bəzən bir neçə dəqiqə və ya saat ərzində, ya da 1–2 gün ərzində. Məqsəd, səhmin birjada ilk günlərində baş verən “IPO pop” (yəni qiymətin kəskin artımı) dalğasından qazanmaqdır. Bu dalğa çox hallarda bir neçə dəqiqə ərzində 100%-ə dək yüksəlir.

Bunu ən çox edən institusional investorlar - HEDGE fondlar və pərakəndə treyderlərdir (retail trader). Hedge fondlar əsasən IPO-dan əvvəl ən böyük payları alırlar və dərhal sataraq qazanc götürürlər. Buna misal olaraq Renaissance Capital-ı göstərmək olar.

Hətta Renaissance Capital-ın IPO yönümlü ETF-i (birjada adı da elə IPO-dur) var. Yəni siz bu ETF-i rahat şəkildə ala bilərsiniz və Renaissance Capital-ın etdiyi uğurlu IPO ticarətindən qazana bilərsiniz. Hazırda IPO-nun həftəlik, aylıq, illik, 5 illik və bütün dövrünə baxsanız yalnız qazancda olduğunu görərsiniz. Məsələn, aşağıda gördüyünüz kimi son 1 ayda 22% yüksəlib.

Pərakəndə treyderlər isə Robinhood, Fidelity və ya Webull kimi platformalarda kiçik həcmdə IPO paylarını ala bilirlər. Çünki brokerlər adətən IPO-ya yeni çıxacaq şirkətlərin səhmini öncədən almağa limit qoyur. Belə olan halda fərdi investorlar şirkətin IPO olacağı anı ( Birjaya düşəcəyi anı ) gözləyirlər və IPO olan kimi istədikləri sayda almaq imkanı qazanırlar və bir neçə dəqiqə sonra sata bilirlər. Bu da onlara qısa müddətdə ən azı 5-10% qazanc gətirir. Bəzi şirkətlər və ya treyderlər yalnız IPO flipping strategiyası ilə məşğul olur, əsasən ilk gün və ya ilk həftə ticarətinə fokuslanırlar. Başqa heç bir səhm ticarəti etmirlər.

IPO ticarətinin üstünlüyü odur ki, əgər IPO qiyməti qalxırsa, çox tez qazanc əldə etmək olur (məsələn, Snowflake, Airbnb, Rivian ilk günlərində) və uzunmüddətli risk götürmək lazım olmur.

Bu ticarətin riskli tərəfləri də ondan ibarətdir ki, bütün IPO-lar qalxmır — bəziləri ilk gündən kəskin düşür. Hər kəs üçün IPO qiymətindən pay almaq çətindir — çox vaxt pərakəndə investor yalnız qiymət artdıqdan sonra, yəni ilk dəqiqələrdə ala bilir ki, bu da artıq yaxşı qazanmaq şansını azaldır.

Tarixdə çoxlu sayda IPO popları var, onlardan bəziləri aşağıdadır.

Tarixdə Ən Böyük IPO “Pop”-ları:

1. VA Linux (1999)
   IPO Qiyməti: $30
   İlk Gün Bağlanış Qiyməti: $239.25
   Bir Günlük Artım: +698%

2. TheGlobe.com (1998)
   IPO Qiyməti: $9
   İlk Gün Bağlanış Qiyməti: $63.50
   Bir Günlük Artım: +606%

3. Engage (1999)
   IPO Qiyməti: $15
   İlk Gün Bağlanış Qiyməti: $97.38
   Bir Günlük Artım: +549%

4. Airbnb (2020)
   IPO Qiyməti: $68
   İlk Gün Bağlanış Qiyməti: $144.71
   Bir Günlük Artım: +113%

5. Snowflake (2020)
   IPO Qiyməti: $120
   İlk Gün Bağlanış Qiyməti: $253.93
   Bir Günlük Artım: +112%

6. LinkedIn (2011)
   IPO Qiyməti: $45
   İlk Gün Bağlanış Qiyməti: $94.25
   Bir Günlük Artım: +109%

   

Ən böyük IPO “partlayışları” əsasən “dotcom” dövründə (1998–2000) baş verib. 2020-ci ildə isə Airbnb və Snowflake kimi şirkətlər COVID sonrası IPO bumunu yenidən yaratdı. IPO flipping edənlər üçün bu cür hallar bir gündə illik qazanc gətirə bilən fürsətlər olur.

IPO flipping hər kəs üçün uyğun strategiya olmasa da, tarixi nümunələr göstərir ki, düzgün zamanda doğru IPO-ya daxil olmaq treyderlərə inanılmaz qazanc gətirə bilər.

2008-ci ilin oktyabrında – yəni qlobal maliyyə böhranının ən qızğın vaxtında – Volkswagen (VW) səhmlərində inanılmaz bir hadisə baş verdi.

O dövrdə bir çox hedc-fondlar VW səhmlərinin qiyməti düşəcək deyə “short” mövqedə idilər. Onlar düşünürdülər ki, böhran zamanı maşın satışları azalacaq və avtomobil şirkətləri dəyər itirəcək.

Amma qəfil bir açıqlama hər şeyi dəyişdi .

Porsche elan etdi ki, əslində VW səhmlərinin 74%-nə nəzarət edir (birbaşa və opsionlarla birlikdə). Almaniya hökuməti isə 20%-ə sahib idi. Yəni bazarda sərbəst ticarət üçün cəmi 6% səhmdar payı qalmışdı!

Short mövqedə olan fondlar birdən başa düşdülər ki, bazarda alına biləcək səhm yoxdur, amma onların milyonlarla səhm borcu var. Hamı birdən-birə almağa başladı.

Nəticədə nə baş verdi ?

• Cəmi 2 gün içində Volkswagen-in səhmləri 200 avrodan 1,000 avroya qalxdı.

• VW-in bazar dəyəri bir anlıq dünyanın ən böyük şirkəti oldu – ExxonMobil-dən belə böyük.

Kim qazandı, kim uduzdu?

• Porsche – milyardlarla dollar qazandı və tarixə “ustalıqla qurulmuş short squeeze” ilə düşdü.

• Bir çox böyük hedc-fondlar isə milyardlarla zərər gördülər.

Bu hadisə investisiya dünyasında “short squeeze” terminini daha da məşhur etdi. Sonradan GameStop və AMC-də baş verənlər də əslində bu hadisənin “rəqəmsal dövrdəki versiyası” idi.

Beləliklə, Volkswagen hadisəsi sübut etdi ki, bazar bəzən böyük oyunçuların qurduğu strategiyalarla tamamilə alt-üst ola bilər.

Bəs “short ” və “short squeeze” nədir ?

“Short” nədir?

• İnvestor bir səhm düşəcək deyə düşünür.

• O, brokerdən həmin səhmi borc götürür, baha qiymətə satır.

• Sonra qiymət düşəndə daha ucuz alıb geri qaytarır və fərqdən pul qazanır.

Məsələn:

• Tesla səhm qiyməti 300 $-dır.

• Sən 100 ədəd səhmi borc alıb satırsan → 30,000 $ pul gəlir.

• Sonra qiymət 200 $-a düşür, sən geri alıb brokerə qaytarırsan → 20,000 $.

• Sənin qazancın: 10,000 $.

Əgər qiymət düşmək əvəzinə qalxsa, short edən investor ziyana düşür.
Çünki o, nə qədər baha qalxırsa, o qədər zərəri artır. Əslində short-un riski limitsizdir, çünki səhm sonsuzadək qalxa bilər.

Short Squeeze necə baş verir ?

Tutaq ki, bir çox investorlar eyni anda “short” mövqedədir.
Əgər qiymət gözlənilmədən qalxmağa başlasa:

• Short edənlər məcbur qalır baha qiymətə alsınlar ki, zərərlərini bağlasınlar.

• Bu kütləvi alqı-satqı qiyməti daha da qaldırır.

• Qiymət qalxdıqca daha çox short mövqedə olan investor məcbur olur almağa.

Buna short squeeze deyilir – yəni “qısa sıxılma”.

Bu hadisə göstərdi ki, maliyyə bazarlarında qalib gəlmək üçün təkcə pul deyil, həm də strateji ağıllılıq lazımdır. Nəticə etibarilə VW “short squeeze”-i investor psixologiyasının bazarlarda necə partlayıcı effekt yarada biləcəyinin ən yaxşı nümunəsidir.

Yəqin ki, son günlər American Eagle’s satışlarının necə sürətnən artdığını və səhmlərinin son 1 ayda 58% yüksəldiyini bilirsiniz. Buna səbəb qalmaqallı və əslində şirkət üçün çox uğurlu sayılacaq sonuncu reklam olub.

Belə ki, məhşur ulduz Sydney Sweeney-nin “Great Jeans” kampaniyası çox böyük səs-küy yaradıb. Kampaniya ətrafında yaranan mübahisələr (xüsusən də söz oyunu: genes və jeans) satışları artırıb. Bu reklam 40 milyarddan çox baxış və 700,000 yeni müştəri gətirib. Reklam qaradərili insanların kəskin etirazına səbəb olub və bir çox yerdə hətta aqressiv etirazlarla qarşılanıb. Məhkəmələrə şikayət olunub və American Eagle’s-ın dərhal üzr istəməsi tələb olunub. Çünki reklamdakı Jeans (paltar cins) sözü Genes (gen, cins) kimi qəbul olunub. Hər ikisi -cins- kimi tələffüz olunduğundan şirkət reklamda söz oyunu yaratmaqda ittiham olunub. Reklamın tərcüməsi belədir: “Sydney Sweeney-nin möhtəşəm Jinsi (Geni) var!”. Lakin American Eagle’s bütün narazılıqlara baxmayaraq geri addım atmayıb və sona qədər reklamını dəyişməyib. Rəsmi saytında hələ də əsas reklam olaraq qalır. Nəticədə şirkət qaradərili müştəri kütləsini itirsə də, gözlənilmədən ağdərili müştəriləri və satışı artıb. Bu kampaniyadan sonra “Sydney Jacket” və “Sydney Jean” kimi məhsullar tezliklə tükənib, rekord satışlar əldə olunub. Bu reklamdan sonra şirkətin gəliri 800 milyon dolları keçib.

Belə uğurlu reklamın əksi keçən il Jaguar-ın başına gəlib. Müştərilərinin əksəriyyəti ağ dərili pullu insanlar olan Jaguar keçən il rebranding edərək reklamında qaradərili LGBTQ üzvlərinin olduğu bir rebranding edib. Nəticədə müştərilərinin 96%-ni itirib.

Mübahisəli rebrendinqə səbəb 2024-cü ilin noyabrında Jaguar “Copy Nothing” adlı yeni reklam kampaniyasını başlatması olub. Burada qeyri-adi vizuallar, “Live Vivid”, “Delete Ordinary” kimi şüarlar istifadə olundu və heç bir avtomobil göstərilmədi. Reklam ciddi tənqidlərə səbəb oldu – bəziləri bunu “woke marketinq” adlandırdı və “Bud Light 2.0” ilə müqayisə etdi. Elon Musk da bu reklamı açıq şəkildə ələ saldı. Nəticədə Jaguar maşınlarını sifariş verən müştərilər sifarişlərini ləğv etdi, həmin ərəfədə şirkətin maşın istehsalı da dayandı, ardınca 35 il şirkətdə çalışan CEO Adrian Mardell 2025-ci ilin avqustunda istefa verdiyini elan etdi. Bu istefa onun 35 illik karyerasını uğursuz şəkildə bitirdi.

Bəzən bir reklam hər şeyi dəyişir !