Bəzi şirkətlər üçün bazar tələbi o qədər sürətlə artır ki, əsas çətinlik müştəri tapmaqdan çox istehsalı vaxtında genişləndirmək olur. Belə mərhələdə yüksək satış artımı investorları cəlb edə bilər, amma böyük investisiyalar və yeni səhm buraxılışları gələcək qazancı zəiflədə bilər. Səhmin kəskin enməsi bəzən həddindən artıq nikbin gözləntilərin düzəlmə…

Read more

Süni intellekt sektoruna milyardlarla dollar investisiya axını davam etsə də, son həftələrdə investorların diqqəti bu texnologiyanın arxasında dayanan nəhəng infrastruktura və onun maliyyələşdirilməsinə yönəlib. Xüsusilə AI Cloud və data-center sahəsində sürətlə böyüyən şirkətlər həm böyük imkanlarla, həm də ciddi risklərlə üzləşirlər. Bu şirkətlərdən b…

Read more

Texnologiya dünyasında bəzi şirkətlər geniş ictimaiyyətə çox tanış olmasa da, qlobal istehsal zəncirində əvəzolunmaz mövqeyə malikdir. Bu şirkət gələcəyin daha güclü və enerjiyə qənaət edən texnologiyalarının hazırlanmasını mümkün edən kritik avadanlıq və həllər təqdim edir. Süni intellekt, data mərkəzləri və yüksək performanslı hesablama sistemlərinə a…

Read more

Son zamanlar online idman mərclərinin yaratdığı asılılıq fəsadları və bu aludəçiliyi şirinləşdirən bəzi məqamlar diqqət çəkir. Asılılıqdan qurtulmaq üçün qətiyyətli olmaq və yardım almaqda tərəddüd etməmək vacibdir.

Bu araşdırmanı yazma səbəbim bu gün eşitdiyim bir xəbərdir. Xəbər odur ki, çoxdan tanıdığım bir insanın qardaşı online futbol mərc oyunlarına yüksək məbləğdə pul uduzub və bu aludəçilikdən qurtula bilməyəcəyini hesab edərək bir neçə həftə öncə intihara cəhd edib. Xoşbəxtlikdən, vaxtında aşkarlanaraq xəstəxananın xüsusi reanimasiya şöbəsinə yerləşdirilib və hələ də müalicəsi davam edir. Bu xəbər məni bu sahəni araşdırmağa sövq etdi. Abunə olduğum ödənişli platformalardan istifadə edərək topladığım məlumatları və heç kimin heç bir strategiyasının bu mərc sisteminə qalib gələ bilməyəcəyini mümkün qədər sadə izah etməyə çalışacağam. Bir çox istifadə etdiyim mənbə linklərin də sonda paylaşacam. Ümumiyyətlə, bu sistem mərc edilən toplam məbləğin 95%-nin uduzulmasına və udulan 5%-in isə az insanın çox məbləğ udması ehtimalını azaldıb, əksinə o 5 %-i az məbləğ şəkilində daha çox adamın qazandığı görüntüsünü yaratmağa əsaslanıb.

Mərcə aludəçilikdən çıxmaq üçün qətiyyət göstərmək vacibdir, amma bunu təkbaşına etmək şərt deyil. Yaxınlarından və mütəxəssislərdən yardım istəmək zəiflik deyil, əksinə bu, vəziyyətdən çıxmaq üçün atıla biləcək mühüm addımdır. Çünki siz bu sistemdən çıxmağa çalışarkən dünyanın ən müasir texnologiyalarından və ən böyük datalarından istifadə olunaraq qurulmuş sistemin içindən çıxmağa çalışırsınız. O sistem ki, sizi hər saniyə izləyir, indiki və keçmiş hərəkətlərinizi analiz edir, gələcək hərəkətlərinizi isə sizdən daha yaxşı proqnozlaşdırır.

Futbol mərc oyunlarının hazırkı həftəlik qlobal dövriyyəsi təxminən 15,4 milyard dollar təşkil edir. Bu rəqəm futbolun qlobal qumar sənayesinin şəksiz lideri olması faktına əsaslanır, belə ki, futbol illik təxminən 800 milyard dollar ümumi mərc dövriyyəsinə malikdir. Bu nəhəng həcm dünya miqyasında qoyulan bütün idman mərclərinin (1.68 Trilyon dollar) demək olar ki, yarısını təşkil edir. Beynəlxalq Turnir zamanı bu məbləğ aylıq 100 milyard dollardan yuxarı olur. Məsələn, FIFA Dünya Kuboku 2026 zamanı rekord səviyyədə mərc aktivliyi qeydə alınmışdır, altı həftəlik turnir ərzində leqal olaraq 60 milyard dollardan çox mərc qoyulmuşdur. Təkcə İngiltərə Premyer Liqası illik 22 milyard avro arasında mərc həcmi yaradır ki, bura kubok oyunları, yoldaşlıq oyunları və beynəlxalq oyunlar daxil deyil.

FİFA, UEFA və digər böyük idman federasiyalarının "Dürüstlük və Şəffaflıq" (Integrity) qaydaları olsa da pərdəarxası baş verənlərin sayı hesabı da bitmir.
Süni İntellekt və Monitorinq Sistemləri həttda sizin futbol komadalarının birində tanışınızın olsa belə , yenə mərci qazana biləcəyiniz ehtimalının qarşısını alır. Müasir futbol dünyası Sportradar və ya U.S. Integrity qlobal monitorinq şirkətləri ilə əməkdaşlıq edir. Hər hansı bir oyuna (hətta aşağı liqalarda belə) qeyri-adi yüksək məbləğdə pullar qoyulduqda, süni intellekt əsaslı UFDS (Universal Fraud Detection System) dərhal həyəcan siqnalı verir. Bu siqnal əsasında həm federasiyalar, həm də hüquq-mühafizə orqanları dərhal araşdırmaya başlayır, şübhəli şəxslərin bank və telefon qeydləri yoxlanılır.

Böyük betting şirkətləri futbol oyunlarına qoyulan mərclərin miqdarını, sayını və haradan gəldiyini tamamilə canlı (live) olaraq saniyə-saniyə izləyirlər. Bunun üçün xüsusi olaraq hazırlanmış, süni intellekt və böyük data (Big Data) analitikasına əsaslanan çox mürəkkəb daxili sistemlər mövcutdur. Əslində, bu sistemlərin canlı işləməsi qumar şirkətlərinin müflis olmaması və riskləri idarə etməsi üçün ən kritik şərtdir.

Əsasən 3 sistemdən istifadə olunur.

Birinci - Canlı Mərc İzləmə Sistemləri – Bu sistemə Trading Desks (Risk İdarəetmə Panelləri) deyilir. Matç zamanı hansı əmsala (məsələn, "Növbəti qolu kim vuracaq") nə qədər pul (həcm) qoyulduğunu vizual qrafiklərlə canlı göstərir. Şirkət bir mərcə həddindən artıq çox pul qoyulduğunu görəndə, özünü sığortalamaq üçün dərhal həmin mərc növünü müvəqqəti bağlayır.

Ikincisi - Profilasiya və Limit Sistemiləridir ki bu sistemlər hər bir istifadəçinin mərc keçmişi və davranışı canlı izlənilir. Professional pul qazanan strategiyasının olduğunu düşünənlər (arbitiraj və ya riyazi sistemlərlə oynayanlar) və ya şübhəli şəxslər böyük məbləğdə canlı oyuna mərc qoyduqda və ya ardıcıl olaraq bir neçə dəfə mərci udduqda, sistem dərhal operatoru xəbərdar edir və avtomatik olaraq həmin şəxsə maksimum mərc limiti tətbiq edir. Yəni siz udsanız belə bu qazanc ardıcıllığını 5-6 dəfədən çox edə bilmiyəcəksiniz.

Üçüncüsü - Qlobal Məlumat Provayderləridir.

Bu sahə demə olar ki tamamilə monopoliyadadır və tanıdğınız bütün mərc saytları bu proveyderlərə bağlıdır və onlaradan icarə olaraq xidmət alırlar. Belə ki, bu şirkətlər Sportradar, Genius Sports və ya Stats Perform kimi nəhəng data şirkətlərinin idman hərəkətlərini canlı ötürən sistemlərindən istifadə edirlər. Stadiondakı datalar (topa sahib olma, hücum təhlükəsi) ilə gələn mərclərin sürəti qarşılaşdırılır. Məsələn, stadiondakı canlı ötürmədən (radar) 2 saniyə sürətli mərc etməyə çalışan (Courtsiding) şəxslər bloklanır. Yəni siz stadionda oturub əlinizdə telfonu hazır tutaraq qolun vurulduğu anda belə mərc edə bilməzsiz.

Əgər adi bir çempionat oyununa canlı yayımda birdən-birə, heç bir məntiqi səbəb olmadan (məsələn, oyunun 80-ci dəqiqəsində hesab 0-0 ikən "3 və ya 4 qol olacaq" mərclərinə) müxtəlif hesablardan və müxtəlif şəhər və ya ölkələrdən yüz minlərlə dollar pul qoyulmağa başlanarsa, buna daxili sistemlər avtomatik olaraq "Qırmızı Həyəcan Siqnalı" (Alert) verir. Şirkət dərhal həmin oyuna canlı mərcləri dayandırır və bu datanı beynəlxalq futbol federasiyalarına (FİFA/UEFA) ötürür. Yəni sistemi quran nəhəng monopolia sahibi şirkətlər özlərindən başqa oyuna müdaxilə edən hər cəhdi tutur. Qısası, bu sistemlər həm şirkətin öz qazancını qoruması, həm də oyun daxili hərəkətliliyin riyazi tarazlığını saxlamaq üçün yaradılmış "canlı nəzarət orqanları"dır.

Həm canlı mərclərdəki süni gecikmələr, həm də stadionlardakı Data Scouts (böyük azarkeş kütləsi olan oyunlarda stadionda azarkeşlərlə bir yerdə oturan betting şirkətinin əməkdaşı) müasir idman mərcləri sənayesinin milyardlarla dolları necə qoruduğunu göstərən ən kritik 2 mexanizdir.

1. Canlı Mərclərdə 3-5 Saniyəlik Gecikmələr (Live Betting Delay).

Canlı olaraq futbol oynuna mərc etmək istədiyiniz zaman düyməni basdıqdan sonra sistemin mərci dərhal qəbul etmədiyini, bir neçə saniyə fırlandığını (yükləndiyini) görmüsünüz. Buna "Live Bet Acceptance Delay" (Canlı Mərc Qəbulu Gecikməsi) deyilir. Əgər qumar şirkəti mərcləri anında (0 saniyədə) qəbul etsəydi, stadionda oturan bir azarkeş qol vurulan andaca (televiziya yayımından 10 saniyə əvvəl) telefonundan "Növbəti qolu kim vuracaq" mərcini edib şirkəti asanlıqla müflis edə bilərdi. Siz mərc düyməsini basdığınız an sistem mərci 3-8 saniyə gözəgörünməz şəkildə dondurur. Bu bir neçə saniyə ərzində stadionda hər hansı bir kritik hadisə (qol, qırmızı vərəqə, penalti) baş verərsə, sistem mərcinizi avtomatik olaraq rədd edir (Void) və pulunuzu geri qaytarır. Evinizdə televizorda və ya internetdə izlədiyiniz "canlı" oyun, əslində stadionda baş verən real hadisədən 15 ilə 20 saniyə arasında gecikmə ilə sizə çatır.

2. Stadionlardakı "Data Skautları" (Data Scouts) və onların sizə qarşı Gizli Mübarizəsi.

Data skautları, Sportradar və ya Genius Sports kimi nəhəng idman data şirkətləri tərəfindən xüsusi olaraq işə götürülən və birbaşa stadiona göndərilən şəxslərdir. Bu şəxslər stadionun tribunasında otururlar və əllərindəki xüsusi proqram təminatı (və ya mini pult, telfon və ya planşetlər) vasitəsilə oyundakı hər bir hərəkəti, topun hansı zonada olduğunu, kimin hücuma keçdiyini, künc zərbəsini, folu 0.5 saniyə daxilində düymələrə basaraq mərkəzi sistemə ötürürlər. Bukmeker şirkətləri də öz canlı əmsallarını məhz bu skautların ötürdüyü dataya əsasən saniyəbəsaniyə dəyişirlər və ya sistemi dondururlar.

Rəsmi icazəsi olan skautlardan başqa, stadionlarda "Courtsider" deyilən qeyri-qanuni skautlar da olur. Onlar rəsmi data şirkətlərindən və ya bukmekerlərdən daha sürətli davranıb, stadiondakı hadisəni (məsələn, penalti qərarını) dərhal öz gizli şəbəkələrinə və ya böyük mərc sindikatlarına ötürürlər ki, yuxarıda bəhs etdiyimiz "3-5 saniyəlik qorunma gecikməsini" qıra bilsinlər. Bunlar adətən təşkilatlanmış bir qrup adamlar tərəfindən edilir. Yəni siz stadionda oturub oyuna baxdığınız zaman əslində ətrafınızda görüb və hiss etmədiyiniz bir “müharibə” gedir. Klublar və rəsmi data provayderləri stadionlarda qeyri-qanuni şəkildə telefonla davamlı məlumat ötürən şəxsləri aşkar etmək üçün xüsusi təhlükəsizlik qrupları saxlayırlar. Şübhəli şəxslər dərhal həbs edilir və ya stadiondan qovulur və bəzən də onların oyunlara girişi ömürlük qadağan edilir. Yəni, canlı futbol mərcləri sadəcə bəxt oyunu deyil, stadiondakı canlı data sürəti ilə bukmeker şirkətinin risk alqoritmləri arasında gedən milli-saniyəlik bir texnoloji müharibədir.

Sportradar və Genius Sports kimi nəhəng data şirkətlərinin süni intellekt (AI) alqoritmləri futbol oyunlarında əmsalları saniyənin mində biri qədər sürətlə (milli-saniyələrlə) hesablamaq üçün böyük data (Big Data) və maşın öyrənməsi (Machine Learning) modellərindən istifadə edir. Bu sistem sadəcə oyunun gedişatına baxmır, o, milyonlarca məlumat nöqtəsini eyni anda emal edən bir riyaziyyat dahisi kimi işləyir. Süni intellect eyni anda üç fərqli mənbədən gələn məlumatı emal edir ki, buna – Triple Data Feeding – deyilir.

1) Computer Vision - Stadiondakı kameralar vasitəsilə futbolçuların və topun meydandakı dəqiq koordinatları (X və Y oxları üzrə) saniyədə 25 dəfə skan edilir. Top qapıya sürətlə yaxınlaşanda sistem dərhal qol olma ehtimalı qəbul edir və mərci sistemini bağlayır.

2) Biometrik və Sensor Məlumatları - Futbolçuların formalarındakı və ya topun daxilindəki çiplər (məsələn, Kinexon idman sensorları) vasitəsilə qaçış sürəti, yorğunluq səviyyəsi və topun fırlanma sürəti canlı ötürülür. Oyunçular yorluduqca və qaçış sürəti düşdükcə qol olma ehtimalı azalır və qol olacağın mərc əmsalları artır ki, siz mərc etməyə şirinikləşəsiz.

3) Skaut Məlumatları - Stadiondakı insan skautların ötürdüyü subyektiv hadisələr (məsələn, qayda pozuntusunun şiddəti və ya hakimin bədən dili). Əgər oyunçular və azarkeşlər arasında aqressivlik artırsa skaut məlumatı əsasında qırmızı kart alma əmsalı azalır.

Bəs böyük betting data şirkətlər canlı oyuna mərc etməyənləri yəni oyundan bir neçə saat və ya gün əvvəl mərc edənləri necə uduzdurur. Bunun isə həddindən çox mexanizmi var ki, onlardan ən çox istifadə olunanı qeyd etməyə çalışacam.

Bu metod futbol proqnozu verən böyük və tanınmış online şirkətlər vasitəsi ilə həyata keçirilir. Məsələn sistem yazılan mərc kuponlarının analiz edir və hansı oyunların çox kuponda yazıldığını seçir.

Məsələn tutaq ki, sistem aşkar edir ki 26.10.2026 tarixində İngiltərə Primerliqasında keçiriləcək Arsenal - Tottenham (bu sadicə misaldı-realda bu tarixdə belə qarşılaşma yoxdu) oyunu milyonlarla kuponda yazılan oyunlardan biridir. Müdaxilə ediləcəy oyunun bu oyun olacağı seçilir. Sonra media (sosial şəbəkələr və online idman xəbər saytları) və məşhur ödənişli və ya ödənişsiz proqnoz saytları vasitəsi ilə bu oyuna eyni nəticəni göstərən şərhlər və proqnozlar verilir. Məsələn ən çox istifadə olunan proqnoz (Soccer Prediction) saytlarında oyunda 2.5 over (yəni oyunda minimum 3 qol olacaq) və 2/1 (oyun bərabər hesabla bitməyəcək) ehtimalları paylaşılır. Sonra clublara yüksək qonorarlar ödənilməsi ilə oyunun 0-0 bitməsinə razılıq alınır. Nəticədə oyun 0-0 hesabı ilə bitdiyinə görə ən çox mərc qoyulan minimum 3 qol və bərabərlik olmuyacaq yazılan bütün milyonlara kupon yanır. Yəni sistem hər oyuna müdaxilə etmədən milyonlarla mərcdən qazanclı çıxır. Bu haqqda Reddit-də, Google-da və Youtube-da yüzlərlə məlumat var.

Bundan əlavə futbol klubları subyektiv maliyyə dəyərləri, qeyri-şəffaf mülkiyyət strukturları və nəhəng nağd pul axınları səbəbindən çirkli pulların yuyulması (Money Laundering) üçün ən çox hədəf alınan sahələrdən biridir. Avropa Komissiyası və FATF (Maliyyə Tədbirləri üzrə İş Qrupu) futbolu çirkli pulların yuyulması baxımından ən yüksək riskli idman növü elan edib. Futbolda Çirkli Pulların Yuyulma Mexanizmləri həddindən çoxdur. Onlardan ən çox istifadə olunanlar bunlardır:

1. Şişirdilmiş Transferlər və Agent Haqları - Bir oyunçunun real dəyəri 1 milyon dollardırsa, gizli sövdələşmə ilə o, 10 milyon dollara transfer edilir. Aradakı 9 milyon dollar fərq offşor şirkətlər və vasitəçi agentlər vasitəsilə leqal futbol gəliri kimi kriminal şəbəkəyə qaytarılır.
2. Yalançı / Şişirdilmiş Sponsorluqlar - Klub sahibi özünə məxsus gizli/feyk (shell) şirkətlər vasitəsilə kluba rəsmi reklam və sponsorluq pulları ödəyir. Qanunsuz yollarla qazanılmış pullar kluba daxil olduqdan sonra stadion gəlirləri, bilet satışı və ya media gəliri adı altında tamamilə "təmiz" pula çevrilir.
3. İstiqrazlar və Sahisiz Borc Kreditləri - Sahiblər klub rəhbərliyinə öz offşor şirkətlərindən faizsiz və ya yüksək faizli "borc/kredit" verirlər. Klub bu borcu geri qaytararkən qanunsuz pullar rəsmi bank sisteminə qanuni transfer kimi daxil olur.
4. Bilet və Atribut Satışlarının Saxtalaşdırılması - Stadionda boş qalan oturacaqlar üçün minlərlə saxta bilet "nağd pulla" satılmış kimi göstərilir. Beləliklə, yeraltı bazardan gələn qanunsuz nağd pullar klubun rəsmi bilet gəliri kimi qeydiyyata alınır.

Beynəlxalq hüquq-mühafizə orqanlarının belə faktları aşkarlayıb qarşısını alması olduqca çətindir. Çünki proses müxtəlif ölkələr üzərindən xüsəsən da off-shore zonalarda kökü bilinməyən şirkətlər vasitəsi ilə həyata keçirilir. Lakin bununla belə, Europol-un hesabatlarında futbolda çirkli pulların yuyulmasına dair bir neçə konkret və məşhur nümunə qeyd olunub:

1. "Matriyoska Əməliyyatı" (Operation Matrioskas - 2016): Europol və Portuqaliya polisinin birgə keçirdiyi bu əməliyyat, futbolda çirkli pulların yuyulmasının ən klassik dərslik nümunəsidir. Rusiyalı cinayətkar şəbəkə Portuqaliyada ciddi maliyyə böhranı yaşayan bir neçə futbol klubunu (xüsusilə União de Leiria klubunu) gizli şəkildə satın almışdı. Onlar offşor hesablardan bu klublara qondarma investisiyalar yatırır, oyunçu transferlərini şişirdir və qanunsuz yollarla əldə etdikləri milyonlarla avronu Avropa İttifaqı daxilində leqallaşdırırdılar.

2. Birmingem Siti (Birmingham City FC - Carson Yeung): 2009-cu ildə İngiltərənin köklü klublarından olan Birmingham City-ni satın alan Honq Konqlu iş adamı Karson Yanq (Carson Yeung), 2014-cü ildə məhkəmə tərəfindən 720 milyon Honq Konq dolları (~92 milyon ABŞ dolları) məbləğində çirkli pulların yuyulmasında təqsirli bilinərək 6 il həbs cəzası aldı. O, futbol klubunun bank hesablarından özünün qanunsuz qumar və mafiya gəlirlərini gizlətmək üçün maska kimi istifadə etmişdi.

3. Lids Yunayted (Leeds United - Massimo Cellino): İtalyan iş adamı Massimo Çellino 2014-cü ildə İngiltərənin Leeds United klubunu satın alarkən mənşəyi məlum olmayan pullardan istifadə etməkdə, İtaliyada vergi fırıldaqçılığında və pulların yuyulmasında ittiham olunmuşdu və bu, İngiltərə Futbol Liqasında (EFL) sahiblik qaydalarının sərtləşdirilməsinə səbəb oldu.

Niyə pul yumaq üçün məhz Futbol seçilir? Çünki, Futbolçuların transfer dəyərinin (məsələn, bir oyunçunun 10, yoxsa 50 milyon dollar olması) heç bir sabit riyazi düsturu yoxdur. Dəyərlər tamamilə subyektiv olduğu üçün cinayətkarlar qiymətləri istədikləri kimi manipulyasiya edərək bank nəzarətindən asanlıqla yayına bilirlər.

Təkcə Manchester City-nin 9 il ərzində 115 Maliyyə İttihamı (Financial Fair Play - FFP) var. Manchester City klubunun hadisəsi futbolda "Maliyyə Fəaliyyətinin Dürüstlüyü" qaydalarının pozulmasının ən böyük nümunəsidir. Premyer Liqa 2009-2018-ci illər arasındakı dövrü əhatə edən maliyyə hesabatlarında qayda pozuntuları aşkarlayaraq kluba qarşı 115 fərqli ittiham irəli sürüb. Bunlara Şişirdilmiş / Feyk Sponsorluqlar, Gizli Müqavilələr və Maaşlar, Kukla Şirkətlər Şəbəkəsi (Shell Companies), "Multi-Club Ownership" (Çoxlu Klub Sahibliyi), Futbol Sızmaları (Football Leaks) və s. daxildir.

Dünyada bir çox futbol klubunun rəsmi sahibi birbaşa bir insan deyil. Məsələn, klubun sahibi Londonda qeydiyyatdan keçmiş bir şirkətdir; həmin şirkətin sahibi Lüksemburqda başqa bir şirkətdir; onun da sahibi Britaniya Virciniya adalarında qeydiyyatda olan gizli bir fonddur. Bu zənciri quran zaman real olaraq pulun kimdən gəldiyini tapmaq dövlət orqanları üçün demək olar ki, qeyri-mümkün olur.

Son illərdə isə eyni offşor şirkətlərin dünyanın müxtəlif ölkələrində 4-5 fərqli futbol klubunu satın alması trendi (məsələn, City Football Group və ya 777 Partners) yaranıb. Bu sistem vasitəsilə kriminal şəbəkələr və ya böyük investorlar, pulları eyni şəbəkə daxilindəki klublar arasında "oyunçu transferi" adı ilə offşor hesablardan keçirərək heç bir vergi ödəmədən və iz buraxmadan rahatca hərəkət etdirirlər.

Mərc (betting) şirkəti açmaq yüksək gəlirli, lakin həm hüquqi, həm də texnoloji cəhətdən dünyanın ən mürəkkəb və ən çox xərc tələb edən bizneslərindən biridir. Bu sahədə uğur qazanmaq üçün ciddi kapital, beynəlxalq lisenziyalar və güclü proqram təminatı lazımdır. Yeni açılan bütün betting (mərc) şirkətləri sənayenin nəhəng B2B (Business-to-Business) data və proqram təminatı şirkətlərinin hazır infrastrukturlarından və datalarından istifadə edirlər. Sıfırdan yüzlərlə idman növü üçün canlı əmsal hesablamaq həm maddi, həm də texnoloji cəhətdən yeni bir şirkət üçün qeyri-mümkündür.

Bu sistem idman qumar sənayesində monopolia olan iki fərqli qat üzərində qurulub.

1. Nəhəng İdman Data Provayderləri (The Core Data).
A) Sportradar (Betradar) - NASDAQ adı ( (SRAD)): Sənayenin ən böyük "məlumat fabriki"dir.
B) Genius Sports(GENİ) və Stats Perform: Böyük idman turnirlərinin canlı statistikalarını rəsmi olaraq toplayıb bütün dünyaya satan iki nəhəng provayderdir.

2. White Label və Bukmeker Proqram Təminatçıları.
Yeni açılan şirkətlər çox vaxt təkcə datanı deyil, saytın dizaynını, qumar oyunlarını və ödəniş sistemlərini də paket halında B2B Gaming Provayderlərindən (White Label platformalarından) kirayələyirlər.

BetConstruct və Altenar şirkətləri dünyanın ən böyük B2B provayderləridir. Yeni bir şirkətə canlı idman mərcləri, kazino oyunları, risk idarəetməsi və lisenziya dəstəyini bir paketdə təqdim edir. Xüsusilə yeni başlayan startaplar, sahibkarlar və bazara yeni daxil olan iddialı brendlər üçün sürətli "White Label" həlləri təklif edir.

Nəticə etibarilə, nəhəng mərc şirkətləri geniş məlumat bazalarına, təcrübəyə və riskləri idarə edən sistemlərə malikdir. Ayrı-ayrı mərclərdə udmaq mümkündür, lakin bu şirkətlərə qarşı uzun müddət sabit qazanc əldə etmək, yaxud qısa zamanda yüksək məbləğ udmaq ehtimalı son dərəcə aşağıdır və heç bir strategiya buna zəmanət vermir. Təsadüfi böyük uduş insanı sistemin qalibi etmir əksinə, onu daha çox riskə sövq edə bilir. İtirilən pulu geri qaytarmaq ümidi ilə mərci artırmaq borcu və asılılığı dərinləşdirə bilər. Mərcə nəzarət etmək çətinləşirsə, vəziyyəti gizlətməyin və yaxınlardan, eləcə də mütəxəssislərdən yardım istəyin. Bəzən ən vacib qələbə növbəti mərci qoymamaqdır.

Mənbələr :

1-

2 - https://www.si.com/betting/2023/09/15/sports-betting-watchdog-investigation-scandals

3 - https://sportradar.com/

4 - https://www.geniussports.com/

5 - https://www.sportico.com/business/finance/2022/nfl-genius-sports-ownership-1234670654/

6- https://datarade.ai/data-categories/odds-betting-data/providers

7 - https://apnews.com/general-news-2fc27b7c558ceddd8669fb03acc15e3d

8 - https://www.acams.org/en/opinion/european-football-clubs-under-afc-regulation

10 - https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17430437.2024.2424565

11- https://www.rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/money-laundering-football-not-so-beautiful-game

Mobil rabitə texnologiyalarında növbəti böyük dəyişiklik milyardlarla insanın internetə çıxış imkanlarını kökündən dəyişə bilər. Yeni texnologiya sayəsində ənənəvi mobil şəbəkələrin əhatə etmədiyi ərazilərdə belə adi smartfonlarla əlaqə yaratmaq mümkün ola bilər. Bu istiqamətdə çalışan şirkətlərdən biri artıq böyük telekommunikasiya operatorları ilə əmə…

Read more

Bəzi şirkətlər bir məhsul satır, bəziləri isə bütöv bir ekosistem qurur. Elə şirkətlər var ki, onların uğuru təkcə bugünkü gəlirləri ilə deyil, gələcəyin infrastrukturunu formalaşdırmaq bacarığı ilə ölçülür. Dünyada baş verən texnoloji dəyişikliklər göstərir ki, növbəti onillikdə ən böyük üstünlük yalnız süni intellektə sahib olmaq deyil, onu dəstəkləyə…

Read more

Süni intellekt sahəsində sürətli inkişaf artıq yalnız proqram təminatı və AI modelləri ilə məhdudlaşmır. Bu modelləri işlətmək üçün lazım olan hesablama gücü, GPU infrastrukturu və AI-yə uyğunlaşdırılmış cloud platformaları sektorun ən vacib hissələrindən birinə çevrilib. Böyük dil modellərinin training və inference ehtiyacları artdıqca AI data center v…

Read more

Süni intellekt infrastrukturuna yatırılan böyük vəsaitlər yalnız GPU istehsalçıları üçün deyil, onların arxasında dayanan yaddaş texnologiyaları üçün də böyük imkanlar yaradır. AI serverlərinin sayının artması yüksək performanslı yaddaşa olan tələbi sürətlə artırır və bu tendensiyanın yaxın illərdə də davam etməsi gözlənilir. Təklifin tələbi tam qarşıla…

Read more

Fair Isaac Corporation (FICO) səhmləri 29 sentyabrda təxminən 26.5% ucuzlaşıb. İnvestorları narahat edən əsas məsələ şirkətin xidmətlərinə daha ucuz alternativin geniş yayılmasıdır. Bununla belə, şirkət hələ də yüksək mənfəət əldə edir və güclü pul axını yaradır. Səhmin gələcəyi bu iki amilin hansının üstün gələcəyindən asılıdır - artan rəqabətin yaratdığı itkilər, yoxsa şirkətin qazancını qorumaq bacarığı.

FICO nə iş görür və ev kreditləri ilə nə əlaqəsi var?

ABŞ-da bir şəxs ev almaq üçün bankdan kredit istəyəndə, bank onun borcu vaxtında qaytarmaq ehtimalını qiymətləndirir. Bunun üçün gəlir və mövcud borclarla yanaşı kredit tarixçəsinə də baxılır: əvvəlki ödənişlər vaxtında edilibmi, gecikmələr olubmu, kredit kartlarındakı borc nə qədərdir? FICO bu məlumatlar əsasında kredit balı hesablayan sistemlər hazırlayır. Kredit balını şəxsin borc ödəmə davranışını ümumiləşdirən göstərici kimi düşünmək olar. Daha yüksək bal, ümumiyyətlə, daha aşağı risk deməkdir və daha əlverişli kredit şərtləri almağa kömək edə bilər. Lakin bal təkbaşına kreditə zəmanət vermir - bank başqa məlumatları da nəzərə alır.

FICO özü ev krediti vermir. Onun biznesi banklara və digər kredit təşkilatlarına bu qiymətləndirmə xidmətini təqdim etmək və bundan pul qazanmaqdır. Yəni ev kreditləri bazarında FICO-nun xidmətindən nə qədər çox istifadə edilərsə və şirkət xidmətini nə qədər yüksək qiymətə sata bilərsə, onun gəliri də bir o qədər güclü olar.

Səhmin qiyməti niyə düşüb?

FICO-nun əsas rəqiblərindən biri VantageScore-dur. O da insanların kredit riskini qiymətləndirir. ABŞ-da ev kreditlərinin böyük bir hissəsinin maliyyələşdirilməsində Fannie Mae və Freddie Mac adlı iki dövlət dəstəkli qurum mühüm rol oynayır. Sadə izahla, bu qurumlar bankların verdiyi uyğun ev kreditlərini alaraq bankların yeni kreditlər verməsinə şərait yaradırlar. Onların hansı kredit balı modelini qəbul etməsi bazara ciddi təsir göstərir.

Son dəyişiklik VantageScore nəticələrinin kredit şərtlərini müəyyən edən cədvəldə FICO nəticələri ilə eyni əsasda nəzərə alınmasına imkan verir. Əvvəllər həmin cədvəldə VantageScore üçün tətbiq olunan 20 ballıq endirim aradan qaldırılır. Bu, rəqib modeldən istifadəni daha əlverişli edir.

Bundan əlavə, böyük ev krediti şirkəti Rocket Mortgage uyğun kreditlər üçün VantageScore 4.0-a üstünlük verəcəyini açıqlayıb. Şirkət bildirir ki, bu model bəzi müştərilərin kredit almasını və daha yaxşı şərtlər əldə etməsini asanlaşdırır.

İnvestorların narahatlığı aydındır - banklar daha çox VantageScore istifadə etsələr, FICO-dan alınan xidmətlərin sayı azala bilər. Banklar FICO ilə işləməyə davam etsələr belə, daha ucuz rəqibin mövcudluğu FICO-nun qiymət artırmasını çətinləşdirə bilər.

Banklar yenə də FICO-dan istifadə edə bilərmi?

Bəli, bu mümkündür. Eyni şəxsin FICO və VantageScore balları fərqli ola bilər. Buna görə bəzi kredit təşkilatları hər iki nəticəni əldə edib kredit üçün hansı nəticənin daha əlverişli olduğunu müqayisə edə bilərlər. Analitiklərin fikrincə, bu yanaşma FICO-ya tələbin müəyyən hissəsini qoruya bilər. Ancaq VantageScore nəticəsi artıq müştəri üçün ən yaxşı kredit şərtini təmin edirsə, əlavə FICO nəticəsi almağa ehtiyac azala bilər. Hər iki nəticənin əldə edilməsi də əlavə xərc yarada bilər.

Deməli, VantageScore-un yayılması FICO-nun birdən-birə bazardan çıxacağı mənasına gəlmir. Əsas sual şirkətin nə qədər müştəri və gəlir qoruyacağıdır.

Şirkətin maliyyə vəziyyəti necədir?

FICO-nun son açıqlanmış nəticələri hələ də güclüdür. 2026 maliyyə ilinin üçüncü rübü üzrə əsas göstəricilər belədir:

Gəlir şirkətin satışlardan əldə etdiyi məbləğdir. Xalis mənfəət isə xərclər və vergilər çıxıldıqdan sonra qalan qazancdır. Sərbəst pul axını şirkətin əməliyyatlarından daxil olan puldan əsas investisiya xərcləri çıxıldıqdan sonra qalan məbləği göstərir. Bu pul borc ödənişləri, yeni yatırımlar və səhm geri alışları üçün istifadə oluna bilər.

Şirkət bütün 2026 maliyyə ili üçün 2.53 milyard dollar gəlir və 850 milyon dollar rəsmi xalis mənfəət gözləyir. Müəyyən xərclər üzrə düzəliş edilmiş səhm başına illik mənfəət proqnozu isə 42.43 dollardır. Burada vacib məqam var: kredit balı xidmətlərində son gəlir artımını xidmət qiymətinin yüksəlməsi də dəstəkləyib. Rəqabət qiymət artımlarını məhdudlaşdırarsa, gələcək böyümə zəifləyə bilər.

Digər xidmətlər və yeni məhsullar kömək edə bilərmi?

FICO yalnız kredit balı hesablamır. Şirkət banklar və digər müəssisələr üçün fırıldaqçılığı aşkar edən, müştəriləri idarə etməyə və qərar verməyə kömək edən proqramlar da satır. Bununla belə, kredit balı xidmətləri son rübdə ümumi gəlirin təxminən 68%-ni təşkil edib. Ona görə bu əsas biznesdə böyük itki olsa, digər xidmətlərin həmin itkini tez bir zamanda əvəz etməsi çətin ola bilər.

FICO rəqabətə yeni məhsullarla cavab verir. Məsələn, FICO Score 10T şəxsin borc vəziyyətinə yalnız bir gündə baxmaq əvəzinə, təxminən son iki ildə borcların necə dəyişdiyini də nəzərə alır. Şirkət bunun riskləri daha düzgün qiymətləndirdiyini bildirir. Birbaşa lisenziyalaşdırma proqramı isə vasitəçi xərclərini azaltmağa yönəlib. Ancaq bankların seçimi yalnız sistemin dəqiqliyindən asılı deyil. Qiymət, qaydalar və istifadənin rahatlığı da vacibdir.

Güclü pul axını ilə yanaşı borc da var

Analitiklərin istinad etdiyi son 12 aylıq sərbəst pul axını 961 milyon dollardır. Şirkətin təxminən 13.4 milyard dollarlıq bazar dəyəri ilə müqayisədə bu, 7.2%-ə yaxın göstəricidir. Bu faiz investorun mütləq qazanacağı gəlir və ya dividend deyil; şirkətin yaratdığı pulun bazar dəyərinə nisbətidir. Digər tərəfdən, rəsmi balansda ümumi borc təxminən 5.58 milyard dollardır. İlk doqquz ayda şirkət öz səhmlərini geri almağa təxminən 3.05 milyard dollar xərcləyib. Səhm geri alışı dövriyyədəki səhmlərin sayını azalda bilər. Belə olduqda şirkətin qazancı daha az sayda səhm arasında bölünür və hər səhmə düşən mənfəət artır. Lakin geri alışlara böyük vəsait xərclənməsi və yüksək borc birlikdə nəzərə alınmalıdır. Gəlirlər zəifləsə, borc ödənişləri şirkətin imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.

Səhm hazırkı qiymətdə ucuzdurmu?

Hazırki 617.87 dollarlıq səhm qiymətini gözlənilən 42.43 dollarlıq illik səhm başına mənfəətə bölsək, təxminən 14.6 alınır. Bu, investorun bir səhm üçün həmin səhmə düşən gözlənilən illik qazancın 14.6 qatını ödədiyini göstərir. Buna qiymət/mənfəət əmsalı deyilir. Amma gələcək qazanc azalarsa, indiki hesab dəyişəcək. Buna görə yalnız bu əmsala baxaraq səhmin ucuz olduğu nəticəsinə gəlmək olmaz.

Analitiklərin 800 dollarlıq qiymətləndirmə ssenarisinin hesabı sadədir: şirkət ildə hər səhmə 40 dollar mənfəət yaradır və bazar bunun 20 qatını ödəməyə razı olur. Nəticə 40 × 20 = 800 dollardır. Bu, 617.87 dollarla müqayisədə təxminən 29.5% yüksəkdir. Burada 40 dollarlıq gələcək mənfəət fərziyyəsini düzgün anlamaq vacibdir. Cari 42.43 dollarlıq proqnoz 20% azalsa, nəticə təxminən 33.94 dollar olar. 40 dolların 20% azaldılmış nəticə olması üçün başlanğıc proqnoz təxminən 50 dollar olmalıdır.

Aşağıdakı hesablamalar müxtəlif vəziyyətlərdə qiymətin necə dəyişə biləcəyini göstərir. Bunlar müəyyən tarixə verilmiş qiymət proqnozları deyil.

Bəzi analitiklər əvvəlki 1,250 dollarlıq dəyər hesablamasının da aşağı yenilənməsini gözləyirlər. Ona görə bu rəqəmi hazırda qüvvədə olan yeni hədəf kimi qəbul etmək düzgün deyil.

Qiymət daha da düşə bilərmi?

Texniki təhlillərdə 530–550 dollar aralığı alıcıların fəallaşa biləcəyi zona kimi göstərilir. Bu, 617.87 dollarlıq qiymətdən təxminən 11–14% aşağıdır. Bəzi analitiklər 580 dollardan aşağıda alış marağının arta biləcəyini düşünürlər. Bu səviyyələr qiymət qrafikindən çıxarılan ehtimallardır. Şirkət barədə əlavə mənfi xəbər gəlsə, səhm həmin səviyyələrdən də aşağı düşə bilər.

Qarşıdakı hesabatlarda nəyə baxmaq lazımdır?

Əsasən üç suala cavab axtarmaq lazımdır: banklar FICO nəticələrini əvvəlki qədər alırlarmı, şirkət xidmət qiymətlərini qoruya bilirmi və rəqabətə baxmayaraq mənfəətini saxlayırmı? Proqram təminatı satışları, sərbəst pul axını və borcun dəyişməsi də izlənməlidir. Növbəti maliyyə nəticələri üçün 4 noyabr tarixi ehtimal olunur, lakin tarix hələ təsdiqlənməyib.

Ümumi qiymətləndirmə

FICO hələ də güclü qazanc yaradan şirkətdir. Kəskin enişdən sonra səhm, qazancın böyük hissəsi qorunarsa, cəlbedici görünə bilər. Lakin daha ucuz rəqibin yayılması həm satış həcmini, həm də qiymət artırmaq imkanlarını zəiflədə bilər.

Qiymətləndirmələrə görə, 800 dollarlıq ssenarinin əsaslandırılması üçün şirkətin yeni rəqabət şəraitində hər səhmə təxminən 40 dollar davamlı illik mənfəət yarada biləcəyini göstərməsi lazımdır. Bu təsdiqlənərsə, qiymətin bərpası üçün əsas güclənər. Mənfəət daha çox azalarsa, əlavə eniş riski qalacaq.

Buna görə qiymətləndirmədə yüksəliş potensialı görünür, amma onun reallaşması şirkətin gələcək nəticələrindən asılıdır. Səhmin çox ucuzlaşması təkbaşına onun yenidən bahalaşacağı demək deyil.

Proqnoz

Cari qiymət: $612

Proqnoz (≤ 3 ay): $680 (+11%)

Proqnoz (12 ay): $830 (+35%)

Qeyd: Bu araşdırma məlumatlandırma məqsədi daşıyır və investisiya məsləhəti deyil.

Rəsmi məlumat və bazar mənbələri

• FICO — Q3 FY2026 maliyyə nəticələri, SEC

• Rocket Mortgage — VantageScore 4.0 barədə açıqlama

• Reuters — 29 sentyabr bazar xülasəsi

Texnologiya sektorunda bəzi şirkətlər son istifadəçiyə birbaşa görünməsə də, müasir proqramların arxasında duran əsas infrastrukturu təmin edir. Süni intellekt tətbiqləri böyüdükcə məlumatların saxlanılması, real vaxtda işlənməsi və müxtəlif sistemlər arasında idarə olunması daha kritik hala gəlir. Bu tendensiya bulud əsaslı məlumat platformalarına tələ…

Read more

Son illərdə yüksək rəqabət və investorların ehtiyatlı yanaşması bəzi şirkətlərin səhmlərinə ciddi təzyiq göstərib. Lakin bazarda gedən konsolidasiya daha güclü şirkətlərin rəqiblərindən bazar payı alması üçün yeni imkanlar yaradır. Eyni zamanda beynəlxalq genişlənmə və sürətlə böyüyən yeni bazarlar əlavə gəlir mən…

Read more

Rəqəmsal reklam bazarında süni intellektin sürətli inkişafı bəzi texnologiya şirkətləri üçün tamamilə yeni böyümə imkanları yaradır. AI əsaslı sistemlər reklamların daha düzgün auditoriyaya çatdırılmasına və reklam büdcəsinin daha effektiv istifadə edilməsinə imkan verir. Bu texnologiyanın yeni sahələrə genişlənməsi isə şirkətlərin potensial bazarını əh…

Read more

Cənub-Şərqi Asiyada rəqəmsal iqtisadiyyat sürətlə böyüyür və milyonlarla insan gündəlik nəqliyyat, yemək sifarişi, ödəniş və maliyyə xidmətlərini artıq eyni platformalar üzərindən istifadə edir. Bu bazarda fəaliyyət göstərən bəzi şirkətlər klassik texnologiya platformasından çıxaraq geniş maliyyə və xidmət ekosisteminə çevrilir. Xüsusilə digital banking…

Read more

1. Gül soğanı ev qiymətinə - Lalə çılğınlığı (1637)

XVII əsrdə Hollandiya Avropanın ən varlı ölkələrindən biri idi. Osmanlı İmperiyasından gətirilən lalələr əvvəlcə sadəcə zənginlərin bağlarını bəzəyirdi, lakin tezliklə nadir və naxışlı növlər status simvoluna çevrildi. Burada vacib bir detal var - ticarət olunan çiçəyin özü deyil, lalə soğanı (Tulip bulb) idi. ( Lalə soğanı - torpağın altında qalan hissə soğana bənzədiyi üçün ona lalə soğanı deyilirdi və ondan yeni lalələr yetişirdi ) Bu soğanları əkib çoxaltmaq mümkün olduğuna görə onlar bir növ “toxum kapitalı” kimi əldən-ələ keçirdi. Bir müddət sonra insanlar lalə yetişdirmək üçün deyil, aldıqları soğanı sabah daha baha satmaq üçün bazara daxil olmağa başladılar. Meyxanalarda lalə üzrə fyuçers müqavilələri bağlanır, alıcılar bəzən aldıqları soğanı heç görmürdülər. Zirvə dövründə bir “Viceroy” soğanı 4.203 quldenə satılmışdı ki bu da, Amsterdamda kiçik bir evin qiymətinə yaxın idi, halbuki fəhlənin illik qazancı təxminən 300 qulden idi. Rəvayətə görə, bir dənizçi 2.500 qulden dəyərində lalə soğanını adi soğan bilib yemişdi. 1637-ci ilin fevralında bazarda alıcılar geri çəkilməyə başladı və qiymətlər kəskin şəkildə çökdü. Lalə çılğınlığı sonradan spekulyativ köpüklərin ən məşhur tarixi nümunələrindən birinə çevrildi. Aktivlər dəyişir, amma qiymət sürətlə qalxanda insanların “sabah daha baha sata bilərəm” düşüncəsi əsrlərdir dəyişmir.

2. Bir düyməlik səhv - yüz milyonlarla dollarlıq fəlakət (2005)

8 dekabr 2005-ci ildə Tokio birjasında Mizuho Securities-in treyderi yeni listinq olunan J-Com şirkətinin 1 səhmini 610.000 yenə satmaq istəyirdi. Lakin tələskənlik zamanı rəqəmləri tərsinə daxil etdi - 610.000 səhmi 1 yenə satışa qoydu. Problem isə bundan da böyük idi - şirkətin cəmi təxminən 14.500 səhmi mövcud idi. Belə absurd sifariş normalda sistem tərəfindən bloklanmalı idi, lakin həmin gün texniki problem səbəbindən Mizuho sifarişi dərhal ləğv edə bilmədi. Bu müddətdə digər treyderlər fürsətdən istifadə etməyə başladılar. Hadisə Mizuho-ya on milyardlarla yen zərər vurdu və tarixə ən məşhur “fat finger”( toppuş barmaq, kök barmaq) - yəni səhv məlumat daxil edilməsi nəticəsində yaranan treydinq hadisələrindən biri kimi düşdü. Hadisədən sonra birjalarda səhv sifarişlərin qarşısını alan nəzarət mexanizmlərinin əhəmiyyəti daha da artdı.

3. 45 dəqiqəyə 440 milyon dollar buxarlandı (2012)

1 avqust 2012-ci ildə ABŞ-ın ən böyük treydinq şirkətlərindən biri olan Knight Capital yeni proqram təminatını serverlərinə yerləşdirirdi. Yeniləmə 8 serverə quraşdırılmalı idi, lakin onlardan biri unuduldu. Həmin serverdə illər əvvəl istifadə edilmiş köhnə kod qalmışdı və yeni sistem işə salındıqda bu kod təsadüfən aktivləşdi. Nəticədə sistem nəzarətsiz şəkildə sifarişlər göndərməyə başladı. Cəmi 45 dəqiqə ərzində milyonlarla əməliyyat həyata keçirildi və Knight Capital təxminən 440 milyon dollar itirdi - orta hesabla dəqiqədə təxminən 10 milyon dollar. Şirkətin səhmləri kəskin ucuzlaşdı, təcili maliyyə dəstəyinə ehtiyac yarandı və bir ildən az müddət sonra şirkət rəqibinə satıldı. Bütün bunların başlanğıcında isə sadəcə bir serverin yenilənməməsi dayanırdı.

4. Bazar 36 dəqiqəyə təxminən 1 trilyon dollar itirib geri qaytardı (2010)

6 may 2010-cu ildə ABŞ bazarı onsuz da Avropadakı borc böhranına görə gərgin idi. Həmin gün böyük həcmli avtomatlaşdırılmış satış əmri bazara daxil oldu və yüksək tezlikli ticarət sistemlərinin reaksiyası vəziyyəti daha da sürətləndirdi. Dow Jones bir neçə dəqiqə ərzində təxminən 1.000 bənd gerilədi. Bəzi səhmlərdə isə tamamilə absurd qiymətlər yarandı. Təxminən 1 trilyon dollarlıq bazar dəyəri qısa müddət ərzində yoxa çıxdı, lakin bazar təxminən 36 dəqiqə sonra itkilərin böyük hissəsini geri qaytardı. Tarixə “Flash Crash” kimi düşən hadisə bazarlarda avtomatik ticarət sistemlərinin yarada biləcəyi riskləri göstərdi və sonradan kəskin hərəkətlər zamanı ticarəti müvəqqəti dayandıran “circuit breaker” mexanizmlərinin genişləndirilməsinə səbəb oldu.

5. Reddit və Wall Street - GameStop dastanı (2021)

2021-ci ilin yanvarında GameStop Wall Street tarixinin ən məşhur hadisələrindən birinin mərkəzinə çevrildi. Şirkətin səhmlərində short mövqelərin həcmi son dərəcə yüksək idi. Reddit-in r/WallStreetBets forumunda isə Keith Gill - “DeepFuckingValue” adı ilə tanınan investor - uzun müddətdir GameStop haqqında paylaşımlar edirdi. Pərakəndə investorların kütləvi alışları qiyməti sürətlə yüksəltdi. Qiymət qalxdıqca short mövqedə olan investorların bir hissəsi zərəri məhdudlaşdırmaq üçün səhmləri geri almağa məcbur oldu və bu da yüksəlişi daha da gücləndirdi. GameStop səhmi bir neçə həftə ərzində yüzlərlə dollara qədər yüksəldi. Melvin Capital kimi böyük fondlar ciddi zərər gördü, Robinhood-un müəyyən alışları məhdudlaşdırması isə ABŞ Konqresində dinləmələrə qədər gedib çıxdı. GameStop hadisəsi “meme stock” dövrünün simvollarından birinə çevrildi.

6. Bir saxta tvit bazardan milyardlarla dollar sildi (2013)

23 aprel 2013-cü ildə Associated Press-in rəsmi Twitter hesabı hakerlər tərəfindən ələ keçirildi və hesabdan Ağ Evdə partlayış baş verdiyi, prezident Barack Obamanın yaralandığı barədə saxta xəbər yayımlandı. Xəbərə avtomatik reaksiya verən treydinq sistemləri saniyələr ərzində satışa keçdi və ABŞ bazarında kəskin eniş başladı. Bir neçə dəqiqə ərzində S&P 500 şirkətlərinin bazar dəyərindən yüz milyard dollardan çox vəsait silindi. Ağ Ev Obamanın təhlükəsiz olduğunu açıqladıqdan və AP xəbərin saxta olduğunu təsdiqlədikdən sonra bazar sürətlə bərpa olundu. Hadisə müasir maliyyə bazarlarında alqoritmlərin yanlış xəbərə nə qədər sürətli reaksiya verə biləcəyini göstərən ən məşhur nümunələrdən biri oldu.

7 - Səhmləri oyuncaq siçanla seçən pişik peşəkarları qabaqladı (2012)

2012-ci ildə Britaniyanın The Observer qəzeti maraqlı bir təcrübə keçirdi. Yarışda peşəkar investorlar, maliyyə tələbələri və Orlando adlı meymun iştirak edirdi. Peşəkarlar səhmləri analiz əsasında, tələbələr öyrəndikləri maliyyə prinsiplərinə əsasən seçirdilər. Orlando isə oyuncaq siçanı şirkət adlarının yerləşdiyi sahəyə ataraq “seçim edirdi”. İlin sonunda ən maraqlı nəticəni məhz Orlando göstərdi. Peşəkar investorların portfeli təxminən 3,5% artdığı halda, Orlandonun təsadüfi seçimlərindən ibarət portfel təxminən 11% gəlir göstərdi. Təcrübə zarafat xarakterli olsa da, maliyyə dünyasında çoxdan müzakirə olunan bir məsələni yenidən gündəmə gətirdi- bazarı davamlı şəkildə qabaqlamaq son dərəcə çətindir və qısa müddətli nəticələrdə təsadüf böyük rol oynaya bilər.

8 - Minlərlə investor səhv Zoom-u aldı (2020)

2020-ci ildə pandemiya səbəbindən Zoom Video Communications sürətlə populyarlaşdı və şirkətin ZM tikerli səhmlərinə böyük maraq yarandı. Lakin bazarda Zoom Technologies adlı və ZOOM tikeri ilə ticarət olunan başqa bir şirkət də mövcud idi. Bəzi investorlar şirkətləri qarışdıraraq səhv səhmi almağa başladılar və nəticədə Zoom Technologies-in qiyməti biznesində ciddi dəyişiklik olmadığı halda sürətlə yüksəldi. Vəziyyət o həddə çatdı ki, ABŞ Qiymətli Kağızlar və Birjalar Komissiyası — SEC — şirkətin səhmlərinin ticarətini müvəqqəti dayandırdı və investorların onu oxşar adlı başqa şirkətlə qarışdırdığına diqqət çəkdi. Hadisənin dərsi isə çox sadə idi: “Buy” düyməsini basmazdan əvvəl şirkətin tikerini iki dəfə yoxlamaq lazımdır.

9 - Tarixin ən bahalı pizzası - 10.000 Bitcoin (2010)

22 may 2010-cu ildə Bitcoin hələ demək olar ki, heç bir real kommersiya dəyərinə malik deyildi. Floridalı proqramçı Laszlo Hanyecz BitcoinTalk forumunda iki pizza qarşılığında 10.000 Bitcoin təklif etdi. Jeremy Sturdivant adlı gənc təklifi qəbul etdi və iki Papa John's pizzasını Hanyecz üçün sifariş etdi. Həmin vaxt 10.000 Bitcoin cəmi bir neçə on dollar dəyərində idi. Lakin bu əməliyyat Bitcoin-lə real məhsul alınmasının ən məşhur ilk nümunələrindən birinə çevrildi və 22 may hər il “Bitcoin Pizza Day” kimi qeyd olunur. Bitcoin-in qiyməti sonrakı illərdə yüksəldikcə həmin 10.000 BTC-nin potensial dəyəri milyardlarla dollara çatdı. Buna baxmayaraq, Hanyecz sonradan bu alışdan peşman olmadığını bildirib həmin dövrdə Bitcoin-in gələcəkdə hansı səviyyəyə çatacağını heç kim bilmirdi.

10- Valideynlərinin evindən bazarı silkələyən “yataq otağı treyderi”

Navinder Sarao Londonda valideynləri ilə yaşayan müstəqil treyder idi. Onun istifadə etdiyi əsas üsullardan biri “spoofing” idi - bazara böyük sifarişlər yerləşdirilir, digər iştirakçılar və alqoritmlər bu sifarişlərə reaksiya verdikdən sonra isə onlar icra olunmadan ləğv edilirdi. Bununla bazarda real olmayan tələb və ya təklif görüntüsü yaratmaq mümkün olurdu. 2015-ci ildə ABŞ rəsmiləri Saraonu 2010-cu ilin məşhur Flash Crash hadisəsinə töhfə verməkdə ittiham etdilər. İstintaqa görə, onun sifarişləri həmin gün bazardakı hərəkətləri daha da gücləndirmişdi. Sarao sonradan ABŞ-da təqsirini etiraf etdi. Hadisə müasir elektron bazarların maraqlı reallığını ortaya qoydu - qlobal maliyyə bazarına təsir etmək üçün artıq Wall Street-də böyük ofisə sahib olmaq lazım deyil internet bağlantısı, kompüter və alqoritm kifayət edə bilər.

Bu 10 hadisənin hər biri fərqli dövrdə və fərqli səbəblərdən baş versə də, hamısının ortaq bir mesajı var: maliyyə bazarlarında risk heç vaxt tam yox olmur. Bəzən bir insan səhvi, bir alqoritm, saxta xəbər, kütlə psixologiyası və ya sadəcə təsadüf milyonlarla, hətta milyardlarla dolların taleyini dəyişə bilir. Texnologiya və bazarlar dəyişsə də, qorxu, tamah və sürətli qazanc arzusu əsrlərdir eyni qalır. Treydinq tarixinin bəlkə də ən böyük dərsi budur: bazarda hər şeyi proqnozlaşdırmaq mümkün deyil, amma riski idarə etmək mümkündür.

Əksər yeni başlayanlar düşünür ki, treydinq qrafiklərlə başlayır. Əslində isə belə deyil. Treydinq ilk növbədə gözləntilərlə başlayır və bir çox insan hələ ilk əməliyyatını açmamış məhz burada səhv edir.

Mən doqquz ildir bazardayam. Bu müddətdə yeni treyderlərin uğur qazandığını da görmüşəm, bir neçə həftə ərzində tükənib bazardan uzaqlaşdığını da. Aradakı əsas fərq çox vaxt istedad deyil. Fərq bazara hansı düşüncə ilə daxil olmaqda, riskə necə yanaşmaqda və ilk addımları necə atmaqda olur.

Mükəmməl strategiya axtarmağı dayandır

Demək olar ki, hər yeni başlayan qısa yol axtarır: sehrli strategiya, heç vaxt səhv etməyən pattern və ya hər dəfə qazandıran siqnal. Amma belə bir sistem mövcud deyil. Əgər olsaydı, bazarın özü uzun müddət fəaliyyət göstərə bilməzdi.

Əslində işləyən yanaşma daha sadə və hətta darıxdırıcıdır. Bir aktiv seçirsən, müəyyən zaman intervalında işləyirsən və eyni prosesi dəfələrlə təkrarlayırsan. Zaman keçdikcə həmin proses sənin vərdişinə çevrilir. Treydinqdə üstünlük hansısa gizli pattern tapmaqda deyil, başqaları daim yeni strategiya axtararkən sənin eyni sistemə sadiq və ardıcıl qala bilməyindədir.

Bazarın vecinə deyil ki, sən nə qədər qazanmaq istəyirsən

Yeni treyderlərin ən böyük səhvlərindən biri qrafiklə deyil, pulla ticarət etmələridir. Onlar bazarda uyğun şərait yarandığı üçün deyil, həmin gün müəyyən məbləğ qazanmaq istədikləri üçün mövqeyə daxil olurlar.

Amma bazar sənin gündəlik, həftəlik və ya aylıq qazanc hədəflərinə uyğun hərəkət etmir. Qiymət hərəkətə keçəndə sənin nə qədər qazanmaq istəməyinin heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Buna görə də məqsədinə görə deyil, bazardakı real şəraitə görə ticarət etməyə başladığın gün həqiqi öyrənmə prosesi başlayır.

Kiçik həcm ən yaxşı müəllimlərdən biridir

Yeni başlayanların başqa bir səhvi həddindən artıq böyük mövqelər açmaqdır. Məbləğ böyüdükcə insanın emosiyaları da qərarlarına daha çox təsir etməyə başlayır. Qorxu, tamah və panika isə treyderi əvvəlcədən qurduğu plandan uzaqlaşdırır.

Başlanğıcda çox kiçik həcmdə ticarət etmək daha faydalıdır. Zərər etdikdə itirdiyin məbləğ səni ciddi şəkildə narahat etməyəcək qədər kiçik olmalıdır. Bu zaman beynin qazanc və zərərdən daha çox prosesə fokuslana bilir. Bacarıq sakit şəraitdə inkişaf edir, panika içində yox.

Sakit bazarlar düşündüyündən daha çox şey öyrədir

Təcrübəsiz treyderlər adətən yavaş bazar günlərini sevmirlər. Qiymət az hərəkət etdikdə onlara elə gəlir ki, heç nə baş vermir. Əslində isə intizam məhz belə günlərdə formalaşır.

Sakit bazar sənin həqiqi vərdişlərini üzə çıxarır. Mövqe açmaq üçün özünü məcbur edirsənmi? Olmayan siqnalları görməyə çalışırsanmı? Hər dəqiqə qrafiki yoxlayırsanmı? Heç nə baş verməyəndə səbirli qala bilirsənsə, bazarda böyük hərəkətlər başlayanda daha hazırlıqlı olacaqsan.

İlk qələbələr bəzən ilk məğlubiyyətlərdən daha təhlükəlidir

Yeni treyder ilk əməliyyatlarında qazanc əldə etdikdə treydinqin düşündüyündən daha asan olduğu qənaətinə gələ bilər. Problem də məhz bundan sonra başlayır. Mövqenin həcmi artırılır, daha çox risk götürülür və bir neçə uğurlu əməliyyatdan sonra insan özünü bazardan daha ağıllı hiss etməyə başlayır.

Buna görə ilk qələbəndən sonra qazandığın pula deyil, davranışına diqqət et. Riskini dərhal artırmaq istəyirsənsə və daha böyük qazanc dalınca qaçmağa başlayırsansa, bu ciddi xəbərdarlıq siqnalıdır. Uzun müddət bazarda qala bilən treyderlərlə tez yoxa çıxanları ayıran əsas məqamlardan biri də budur.

Treydinq gələcəyi dəqiq proqnozlaşdırmaq deyil

Treyderin işi qiymətin sabah və ya bir saat sonra harada olacağını dəqiq bilmək deyil. Bunu heç kim bilmir. Əsas məsələ müxtəlif ssenarilərə əvvəlcədən hazır olmaqdır: qiymət müəyyən səviyyəyə çatarsa nə edəcəksən, çatmazsa hansı addımı atacaqsan, proqnozun səhv çıxarsa mövqedən harada çıxacaqsan?

Treydinq proqnoz verməkdən daha çox hazırlıqlı olmaqdır. Bunu qəbul etdikdən sonra qeyri-müəyyənlik artıq düşmən kimi görünmür. Onu tamamilə aradan qaldırmağa çalışmaq əvəzinə, onun mövcud olduğu şəraitdə düzgün qərar verməyi öyrənirsən.

Qorxmaz olmağa ehtiyac yoxdur

Qorxu və qeyri-müəyyənlik treydinqin təbii hissəsidir. Bazarda illərlə təcrübəsi olan insanlar belə zaman-zaman bunları hiss edə bilərlər. Təcrübə qorxunu tamamilə yox etmir; sadəcə qorxu olduğu halda belə planına sadiq qalmağı öyrədir.

Əgər treydinqə indi başlayırsansa, gecikməmisən və heç kimdən geri qalmamısan. Sadəcə uzun bir öyrənmə prosesinin başlanğıcındasan. Mükəmməl strategiya axtarmaq əvəzinə struktura, səbrə, riskin idarə edilməsinə və təkrarlana bilən sadə bir proses qurmağa fokuslan. Bazarda uzun müddət qalmaq üçün əsas olan hər əməliyyatda haqlı çıxmaq deyil, səhv etdiyin zaman belə oyunda qala bilməkdir.

Los-Ancelesdən yazılıb, günorta çağı. Masada qəhvə, qrafiklər kiçildilib və düşünmək üçün kifayət qədər sakit bir zehn.

Süni intellekt sahəsində sürətli inkişaf artıq yalnız proqram təminatı və AI modelləri ilə məhdudlaşmır. Bu modelləri işlətmək üçün lazım olan hesablama gücü, GPU infrastrukturu və AI-yə uyğunlaşdırılmış cloud platformaları sektorun ən vacib hissələrindən birinə çevrilib. Böyük dil modellərinin training və inference ehtiyacları artdıqca AI data center v…

Read more

Bəzən bazarda ən maraqlı fürsətlər sürətli böyümə göstərən şirkətlərdə deyil, çətin sektor şəraitində belə dayanıqlılığını qoruyan bizneslərdə yaranır. Hazırda bu şirkətin fəaliyyət göstərdiyi sektor zəif tələblə üzləşsə də, son nəticələr biznesin bəzi əsas istiqamətlərində güclənmənin davam etdiyini göstərir. Xüsusilə Şimali Amerikada satışların artmas…

Read more

Bəzən bazarda ən maraqlı fürsətlər ən çox diqqət çəkən şirkətlərdə deyil, biznes modeli sürətlə genişlənən və gəlir mənbələrini şaxələndirən şirkətlərdə yaranır. Bu şirkətdə əsas bizneslə yanaşı elektrik istehsalı və karbon tutma kimi yeni istiqamətlər də böyüyür. Son rübdə hasilat və elektrik istehsalında artım, yeni layihələrin işə düşməsi və gələcək …

Read more

Bəzən bazarda ən maraqlı fürsətlər sürətlə böyüyən şirkətlərdə deyil, biznes modeli səssiz şəkildə yaxşılaşan şirkətlərdə yaranır. Bu şirkətin ümumi gəlirləri hələ tam böyüməyə qayıtmasa da, yüksək marjalı rəqəmsal biznesi böyüməyə davam edir və mənfəətlilik sürətlə yaxşılaşır. Ödənişli istifadəçilərin sayının artması və hər istifadəçidən əldə edilən gə…

Read more

Müasir müdafiə texnologiyalarında diqqət dronlar, raketlər və klassik hava hücumundan müdafiə sistemlərinə yönəlsə də, sürətlə inkişaf edən istiqamətlərdən biri yüksək enerjili lazer silahları və directed-energy sistemləridir. Bu texnologiyalar xüsusilə dron və raket kimi hədəflərin daha aşağı əməliyyat xərci ilə zərərsizləşdirilməsi üçün inkişaf etdiri…

Read more